{"id":11224,"date":"2014-06-29T14:39:41","date_gmt":"2014-06-29T11:39:41","guid":{"rendered":"http:\/\/politeknik.org.tr\/\/?p=11224"},"modified":"2019-01-29T14:25:51","modified_gmt":"2019-01-29T11:25:51","slug":"karanlik-bir-gelecek-buyuk-veri-izlem-gozukeles","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/karanlik-bir-gelecek-buyuk-veri-izlem-gozukeles\/","title":{"rendered":"Karanl\u0131k Bir Gelecek: B\u00fcy\u00fck Veri &#8211; \u0130zlem G\u00f6z\u00fckele\u015f"},"content":{"rendered":"<p>Sosyal medya tart\u0131\u015fmalar\u0131nda, sosyal medyadaki etkile\u015fim sonucunda olu\u015fan b\u00fcy\u00fck veri \u00e7o\u011funlukla ihmal ediliyor. Ki\u015fisel verilere zaman zaman mahremiyet ba\u011flam\u0131nda de\u011finildi\u011fi oluyor. Ama nedense daha ileri gidilmiyor. B\u00fcy\u00fck veri, mahremiyetin \u00e7ok daha \u00f6tesinde kritik bir konu. Ali&#8217;nin ya da Ay\u015fe&#8217;nin\u00a0 ki\u015fisel verisinden ve mahremiyetinden bahsedebiliriz. Fakat Ali, Ay\u015fe, Can gibi binlerce kullan\u0131c\u0131n\u0131n ki\u015fisel verisi bir araya geldi\u011finde mahremiyeti a\u015fan bir durum ortaya \u00e7\u0131kar. Bug\u00fcn Arap Bahar\u0131&#8217;n\u0131n ve Gezi Direni\u015fi&#8217;nin etkisiyle sosyal medyan\u0131n devrimci y\u00f6nleri \u00fczerine kitaplar, makaleler yaz\u0131l\u0131yor. Korkar\u0131m ki de\u011fil devrim, tam tersine \u00e7ok tehlikeli bir s\u00fcrecin i\u00e7indeyiz. Daha \u00f6nce b\u00fcy\u00fck veriyi, 115.\u00a0 (<em>PRISM, b\u00fcy\u00fck veri ve direni\u015f<\/em>) ve 121. (<em>Veri, bilgi, eylem) <\/em>say\u0131larda tart\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131m. Bu yaz\u0131da da <em>MIT Technology Review<\/em>&#8216;in Haziran-May\u0131s say\u0131s\u0131nda yay\u0131mlanan ve b\u00fcy\u00fck veri d\u00fcnyas\u0131ndaki \u00f6nemli geli\u015fmeleri de\u011ferlendiren \u00fc\u00e7 makaleyi yer verece\u011fim: Y\u00fczleri Neredeyse Sizin Kadar \u0130yi E\u015fle\u015ftirebilen Yaz\u0131l\u0131m (<em>Software That Matches Faces Almost as Well as You Do <\/em>), Hatal\u0131 Analiz (<em>Mistaken Analysis<\/em>) ve Sosyal M\u00fchendisli\u011fin S\u0131n\u0131rlar\u0131 (<em>The Limits of Social Engineering<\/em>) \u0130nternette anonimlik ve bunun ileti\u015fimde sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 avantajlar b\u00fcy\u00fck veriyle beraber sona erdi. Peeter Steiner&#8217;in 5 Temmuz 1993&#8217;te <em>The New Yorker<\/em>&#8216;da yay\u0131mlanan karikat\u00fcr\u00fcnde, bilgisayar\u0131n \u00f6n\u00fcndeki sandalyede oturan bir k\u00f6pek, yerdeki k\u00f6pe\u011fe d\u00f6n\u00fcp \u201cinternette kimse sizin k\u00f6pek oldu\u011funuzu\u201d anlamaz diyordu: <a href=\"\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/internet-zone.jpg\"><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter wp-image-11225 size-full\" src=\"\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/internet-zone.jpg\" alt=\"\u0131nternet-zone\" width=\"300\" height=\"335\" srcset=\"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/internet-zone.jpg 300w, https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/\u0131internet-zone-268x300.jpg 268w, https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-content\/uploads\/2014\/06\/\u0131internet-zone-134x150.jpg 134w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a> Bu s\u00f6z ve karikat\u00fcr y\u0131llarca internetteki anonimli\u011fin simgesi oldu. Bug\u00fcn ise Google ve Facebook gibi \u015firketlerin yan\u0131 s\u0131ra internet altyap\u0131s\u0131n\u0131 kontrol eden \u015firketler ve h\u00fck\u00fcmetler de ki\u015fileri en yak\u0131nlar\u0131ndan bile daha iyi tan\u0131yabilme potansiyeline sahipler. \u015eirketler, ki\u015fiye \u00f6zel reklamlar g\u00f6stermek i\u00e7in internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n webdeki her t\u0131klamas\u0131n\u0131\u00a0 kaydederek devasa veri da\u011flar\u0131 olu\u015fturmakta ve h\u00fck\u00fcmetler, su\u00e7 ve ter\u00f6rizmle m\u00fccadele bahanesiyle veri toplamak i\u00e7in g\u00f6zetim sistemlerine b\u00fcy\u00fck yat\u0131r\u0131mlar yapmaktad\u0131r. Needham (2013) bilgisayar end\u00fcstrisini modaya benzetmektedir. Bir s\u00fcre bekledi\u011finizde eski k\u0131yafetleriniz tekrar moda olmaktad\u0131r. Bilgisayar end\u00fcstrisinde de eski bir teknolojinin farkl\u0131 bir ba\u011flamda yeniden g\u00fcndeme gelmesi s\u0131k\u00e7a rastlan\u0131lan bir durumdur. Bug\u00fcn b\u00fcy\u00fck veri kapsam\u0131nda g\u00fcndeme gelen\u00a0 paralel i\u015fleme, da\u011f\u0131t\u0131k dosya sistemleri, k\u00fcmeleme (<em>clustering<\/em>) teknolojileri zaten y\u0131llard\u0131r kullan\u0131lmaktad\u0131r. Bunun yan\u0131nda, internetin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131ndan ve internetteki veri miktar\u0131n\u0131n fazlal\u0131\u011f\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak her \u015feyi b\u00fcy\u00fck veri olarak adland\u0131rma y\u00f6n\u00fcnde bir e\u011filim de vard\u0131r (Croll, 2012b). Dolay\u0131s\u0131yla \u00f6nce de\u011fi\u015fenin ne oldu\u011funa bakmak ve b\u00fcy\u00fck verinin kapsam\u0131n\u0131 netle\u015ftirmek gerekiyor. B\u00fcy\u00fck veri, bili\u015fim teknolojilerindeki ilerlemeler sonucunda veri saklama kapasitesinin ve i\u015flem h\u0131z\u0131n\u0131n artmas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan 3V <em>(volume, velocity, <\/em>variety) ile tan\u0131mlanmaktad\u0131r:<\/p>\n<ul>\n<li>a\u015f\u0131r\u0131 b\u00fcy\u00fck veri hacmi (<strong>V<\/strong>olume)<\/li>\n<li>y\u00fcksek veri h\u0131z\u0131 (<strong>V<\/strong>elocity)<\/li>\n<\/ul>\n<ul>\n<li>\u00e7ok geni\u015f veri \u00e7e\u015fitlili\u011fi (<strong>V<\/strong>ariety)<\/li>\n<\/ul>\n<p>Croll (2012a) ge\u00e7mi\u015fteki teknolojilerin,\u00a0 bu V&#8217;lerden ayn\u0131 anda sadece ikisini sa\u011flayabildi\u011fine dikkat \u00e7eker. \u00dc\u00e7 V aras\u0131nda s\u00fcrekli bir gerilim vard\u0131r. B\u00fcy\u00fck veri \u00f6ncesi teknolojilerde y\u00fcksek veri hacmi ve y\u00fcksek veri h\u0131z\u0131 ancak veri \u00e7e\u015fitlili\u011finden feragat edildi\u011finde elde edilebilmektedir. Ya da y\u00fcksek veri hacminin ve \u00e7e\u015fitlili\u011finin oldu\u011fu yerde veri h\u0131z\u0131 d\u00fc\u015fmektedir. B\u00fcy\u00fck veri ise 3V&#8217;yi ayn\u0131 anda sa\u011flayabilmektedir. \u015eimdi 3V&#8217;ye daha yak\u0131ndan bakal\u0131m.<\/p>\n<h3 id=\"hacim\">Hacim<\/h3>\n<p>1990lardan itibaren depolama kapasitesinin artmas\u0131, internet ve sosyal medya uygulamalar\u0131n\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131, e-devlet ve e-ticaret uygulamalar\u0131yla i\u015f s\u00fcre\u00e7lerinin say\u0131salla\u015fmas\u0131\u00a0 ve verinin potansiyelinin fark\u0131na var\u0131lmas\u0131 sonucu veri hacminde \u00f6nemli art\u0131\u015flar olmu\u015ftur:<\/p>\n<ul>\n<li>650 milyondan fazla web sitesi vard\u0131r[i].<\/li>\n<li>1,28 milyardan\u00a0 fazla Facebook kullan\u0131c\u0131s\u0131 var ve bu kullan\u0131c\u0131lar\u0131n 800 milyondan fazlas\u0131 Facebook&#8217;a her g\u00fcn giri\u015f yapmaktad\u0131r[ii]. 2012 y\u0131l\u0131 sonunda yay\u0131mlanan bir habere g\u00f6re (Facebook kullan\u0131c\u0131 say\u0131s\u0131 1 milyarken[iii]) Facebook&#8217;taki veri miktar\u0131 her g\u00fcn 0,5 petabyte artmaktayd\u0131[iv].<\/li>\n<li>Twitter\u2019\u0131n 255 milyondan fazla kullan\u0131c\u0131s\u0131 var ve g\u00fcnde ortalama 500 milyon tweet at\u0131lmaktad\u0131r[v].<\/li>\n<li>Kredi kart\u0131 i\u015flemleri, telefon kay\u0131tlar\u0131, web\u2019deki trafik bilgileri, CCTV kay\u0131tlar\u0131 ola\u011fan\u00fcst\u00fc hacimlerdedir.<\/li>\n<li>Bir\u00e7ok \u015firket m\u00fc\u015fteri i\u015flemlerini takip etmek i\u00e7in geni\u015f veri ambarlar\u0131 vard\u0131r. K\u00fc\u00e7\u00fck bir veri ambar\u0131 bile y\u00fcz milyondan fazla m\u00fc\u015fteri i\u015flemi i\u00e7erir.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Artan yaln\u0131zca internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131 ve say\u0131salla\u015fan ekonomik ve toplumsal ili\u015fkiler de\u011fildir. Kullan\u0131m\u0131 her ge\u00e7en g\u00fcn artan ak\u0131ll\u0131 cihazlar da (kimi zaman kullan\u0131c\u0131 fark\u0131nda bile olmadan) veri miktar\u0131n\u0131 art\u0131rmaktad\u0131r. IDC&#8217;nin (International Data Corporation) 2014 y\u0131l\u0131n\u0131n Nisan ay\u0131nda yay\u0131mlanan raporuna g\u00f6re 2013&#8217;te 4.4 trilyon gigabyte olan d\u00fcnyadaki toplam veri boyutu 2020&#8217;de 44 trilyon gigabyte olacakt\u0131r[vi].<\/p>\n<h3 id=\"hiz\">H\u0131z<\/h3>\n<p>Veri iki y\u00f6nl\u00fc akmaktad\u0131r. Bir yandan verinin olu\u015fum\u00a0 h\u0131z\u0131 s\u00fcrekli artarken di\u011fer yandan\u00a0 i\u015f modellerini b\u00fcy\u00fck veri \u00fczerine kuran \u015firketler veriyi h\u0131zla analiz edip geri bildirimde bulunmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin, bir ak\u0131ll\u0131 telefon kullan\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n konum bilgileri h\u0131zla tespit edilip (ki\u015fi bulundu\u011fu konumdan uzakla\u015fmadan) kullan\u0131c\u0131ya ait di\u011fer bilgilerle birle\u015ftirilerek analiz edilmekte, analiz sonucunda ki\u015fiye \u00f6zel (daha \u00f6nceki harcamalar\u0131 dikkate al\u0131narak), yak\u0131n\u0131ndaki bir ma\u011fazaya ait reklamlar g\u00f6nderilmektedir.<\/p>\n<h3 id=\"cesitlilik\">\u00c7e\u015fitlilik<\/h3>\n<p>D\u00fcnyadaki verinin\u00a0 %70&#8217;i internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n e-posta, Facebook, Twitter, LinkedIn, Flickr, YouTube vb kullan\u0131m\u0131 sonucunda olu\u015fmaktad\u0131r (Craig ve Ludloff, 2011). H\u00fck\u00fcmetlerin ve \u015firketlerin toplad\u0131\u011f\u0131 verilerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 kullan\u0131c\u0131lar, \u015firketler taraf\u0131ndan sunulan hizmetleri \u00fccretsiz kullanmak i\u00e7in g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak (ama verinin s\u0131n\u0131rl\u0131 kullan\u0131m\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek) verir. Bir k\u0131sm\u0131 ise ki\u015filerin haberi olmadan gizlice toplan\u0131r.<\/p>\n<p>Croll (2012a) b\u00fcy\u00fck veri \u00f6ncesinde de veri topland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ama bunun <strong>bilinen bilinmeyenleri<\/strong> bulmak amac\u0131yla yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemektedir. Daha \u00f6nceden, veriyi saklamak i\u00e7in ili\u015fkisel veritabanlar\u0131 kullan\u0131l\u0131rken bu veritabanlar\u0131n\u0131 tasarlayan uzmanlar hangi verinin toplanaca\u011f\u0131na daha tasar\u0131m a\u015famas\u0131nda karar verirlerdi. \u00d6rne\u011fin bir ili\u015fkisel veritaban\u0131nda m\u00fc\u015fteri bilgilerini tutmak i\u00e7in bir tablo tasarlan\u0131yorsa tablonun hangi alanlardan (ad, soyad, cinsiyet, ya\u015f, adres, meslek vb) olu\u015faca\u011f\u0131 belirlendikten sonra m\u00fc\u015fterilerin bu verileri toplan\u0131p saklan\u0131rd\u0131. B\u00f6ylece m\u00fc\u015fteri hakk\u0131ndaki bilinmeyenlerin ne olaca\u011f\u0131 \u00f6nceden bilindi\u011finden ki\u015finin medeni durumu ya da sa\u00e7 rengi verisi \u00f6nceden belirlenmi\u015f bu alanlar aras\u0131nda\u00a0 yer almad\u0131\u011f\u0131ndan g\u00f6z ard\u0131 edilirdi. B\u00fcy\u00fck verinin oda\u011f\u0131nda ise <strong>bilinmeyen bilinmeyenler<\/strong> vard\u0131r. Veri toplayanlar bunu bir ama\u00e7 do\u011frultusunda yapsalar da bu durum toplanan veriyi s\u0131n\u0131rland\u0131rmaz; hangi verilerin toplanaca\u011f\u0131na dair kesin s\u0131n\u0131rlar\u0131 yoktur. Ki\u015finin sa\u00e7 rengi,\u00a0 tuttu\u011fu tak\u0131m, hobileri vb veriler o an i\u00e7in ihtiya\u00e7 olmasa da saklan\u0131r. Sorular ve ara\u015ft\u0131rma konular\u0131 sonradan gelebilir. Daha da \u00f6nemlisi veriler s\u00fcrekli hareket halinde olabilir. Bir \u015firket, elindeki verileri h\u00fck\u00fcmetlere\u00a0 ya da ba\u015fka \u015firketlere sat\u0131labilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc iki ya da daha fazla veri k\u00fcmesi birle\u015ftirildi\u011finde ilk ba\u015fta tahmin edilmesi g\u00fc\u00e7 bilgiler ve ara\u015ft\u0131rma sorular\u0131 ortaya \u00e7\u0131kabilmektedir.<\/p>\n<p>B\u00fcy\u00fck veriyi 3V ile tan\u0131mlad\u0131ktan sonra as\u0131l sorumuza ge\u00e7ebiliriz: B\u00fcy\u00fck veri insanl\u0131k i\u00e7in ne vaat etmektedir? Bu sorunun yan\u0131t\u0131n\u0131 yaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda belirtilen \u00fc\u00e7 makalede aramaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n<p><strong>Y\u00dcZLER\u0130 NEREDEYSE S\u0130Z\u0130N KADAR \u0130Y\u0130 E\u015eLE\u015eT\u0130REB\u0130LEN YAZILIM<\/strong><\/p>\n<p>Simonite (2014) yaz\u0131s\u0131nda Facebook&#8217;un <em>DeepFace<\/em> yaz\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 tan\u0131t\u0131yor. <em>DeepFace<\/em> yaz\u0131l\u0131m\u0131 bir ki\u015fiye ait iki farkl\u0131 foto\u011fraf\u0131 %97.25 ba\u015far\u0131 oran\u0131yla e\u015fle\u015ftirebiliyor. Ayn\u0131 e\u015fle\u015ftirmeyi bir insan yapt\u0131\u011f\u0131nda ise ba\u015far\u0131 oran\u0131 sadece ufak bir farkla %97.53 oluyor. Facebook bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda yapay zekan\u0131n alanlar\u0131ndan biri olan derin \u00f6\u011frenmeyi (<em>deep learning<\/em>) kullan\u0131yor. Simonite (2014), DeepFace&#8217;in \u015fu anki \u00e7al\u0131\u015fma konusunun iki foto\u011fraf\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p her iki foto\u011fraf\u0131n da ayn\u0131 ki\u015fiye ait olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n tespiti olmas\u0131na kar\u015f\u0131n bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n alt\u0131nda yatan tekniklerin y\u00fcz tan\u0131ma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda da kullan\u0131labilece\u011fini belirtiyor.<\/p>\n<p>DeepFace&#8217;in y\u00fcz kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131 iki ad\u0131mdan olu\u015fuyor. Birinci ad\u0131mda, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lan foto\u011fraflardaki y\u00fczler, y\u00fcz\u00fcn a\u00e7\u0131s\u0131 \u00f6ne bakacak \u015fekilde d\u00fczeltiliyor. \u0130kinci ad\u0131mda ise foto\u011frafta d\u00fczeltilen y\u00fcz\u00fcn say\u0131sal tan\u0131m\u0131 \u00fczerinde derin \u00f6\u011frenme s\u00fcreci ba\u015fl\u0131yor. Bu s\u00fcre\u00e7te, yeterli benzerliklere eri\u015fildi\u011finde iki y\u00fcz\u00fcn ayn\u0131 oldu\u011funa karar veriliyor.<\/p>\n<p>DeepFace \u015fu an sadece bir ara\u015ft\u0131rma projesi. Fakat projenin Facebook taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcyor olmas\u0131 rastlant\u0131 de\u011fil. Washington \u00dcniversitesi&#8217;nde y\u00fcz do\u011frulama ve tan\u0131ma \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan Neeraj Kumar&#8217;\u0131n belirtti\u011fi gibi Facebook&#8217;un bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, geni\u015f sinir a\u011flar\u0131 yeterli veriyle beslendi\u011finde bilgisayarlar\u0131n \u00f6r\u00fcnt\u00fc alg\u0131lama ve buna g\u00f6re kararlar verebilme becerisinde de \u00f6nemli geli\u015fmeler elde edilebildi\u011fini g\u00f6steriyor.<\/p>\n<p>Belki paranoyak\u00e7a gelecek ama Facebook&#8217;un insan y\u00fcz\u00fc tan\u0131ma konusundaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcnce selfie \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6yle masumane ve kendili\u011finden oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum.<\/p>\n<p><strong>Sonu\u00e7 1: B\u00fcy\u00fck veri, bilgisayarlar\u0131 daha ak\u0131ll\u0131 yap\u0131yor ve bu ak\u0131ll\u0131 bilgisayarlara sahip olanlar en ba\u015fta bu veriye sahip olan Google, Facebook, Microsoft, Apple vb \u015firketler. PRISM skandal\u0131nda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc en ak\u0131ll\u0131 bilgisayar da (t\u00fcm bu \u015firketlerin verisine eri\u015fim hakk\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in)\u00a0 NSA&#8217;da (National Security Agency \u2013 ABD Ulusal G\u00fcvenlik Ajans\u0131)!<\/strong><\/p>\n<p><strong>HATALI ANAL\u0130Z<\/strong><\/p>\n<p>B\u00fcy\u00fck verinin potansiyelini ve insanl\u0131k i\u00e7in de kullan\u0131labilece\u011fini ispat etmek i\u00e7in\u00a0 anlat\u0131lan ba\u015fl\u0131ca \u00f6yk\u00fclerden biri Google&#8217;\u0131n grip salg\u0131n\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131 tespitidir. Ben de 115. say\u0131daki\u00a0 <em>PRISM, b\u00fcy\u00fck veri ve direni\u015f<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131da ayn\u0131 gerek\u00e7eyle bu \u00f6rne\u011fi vermi\u015ftim:<\/p>\n<p>2009 y\u0131l\u0131nda, ku\u015f ve domuz gribi vir\u00fcslerinin bile\u015fiminden olu\u015fan yeni bir grip vir\u00fcs\u00fc ke\u015ffedildi. Vir\u00fcs 1918 y\u0131l\u0131nda \u0130spanya\u2019da yar\u0131m milyar ki\u015fiyi etkileyen ve milyonlarca insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne neden olan grip vir\u00fcs\u00fcne benzetildi. Tek umut, gribin yay\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemekti. Bunun i\u00e7in de gribin nereden yay\u0131lmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 gerekiyordu. ABDli bir kurulu\u015f olan CDC (Centers for Disease Control and Prevention \u2013 Salg\u0131nlar\u0131 Kontrol ve \u00d6nleme Merkezleri) doktorlardan grip vakalar\u0131n\u0131 kendilerine bildirmelerini istedi. Fakat bu pek kolay bir i\u015f de\u011fildi, vir\u00fcs kendini hemen g\u00f6stermiyordu ve grip ola\u011fan bir hastal\u0131k oldu\u011fundan ilk etapta kimse doktora gitmiyordu. \u00dcstelik CDC verileri ancak haftada bir kere bir tabloda bir araya getiriyordu. Google m\u00fchendislerinin daha salg\u0131n ba\u015flamadan birka\u00e7 hafta \u00f6nce salg\u0131nlar\u0131n yay\u0131lma s\u00fcrecinin aranan kelimelerden yola \u00e7\u0131karak izlenebilece\u011fini iddia eden bir yaz\u0131s\u0131 Nature dergisinde yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131. \u00dczerinde g\u00fcnde \u00fc\u00e7 milyardan fazla arama yap\u0131lan Google, kurdu\u011fu matematiksel modellerle \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcrede vir\u00fcs\u00fcn yay\u0131lma seyrini tespit etti.<\/p>\n<p>David Lazer (2014),\u00a0 Hatal\u0131 Analiz ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda Google&#8217;\u0131n bu analizinin ge\u00e7erlili\u011fini yava\u015f yava\u015f kaybetti\u011fini belirtiyor. Bunun nedenini de Google&#8217;\u0131n grip konusunda yap\u0131lan aramalarla gribin yay\u0131l\u0131m\u0131 aras\u0131nda sabit bir ili\u015fki oldu\u011funu varsaymas\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcyor. Lazer, arama teknolojisinin de\u011fi\u015fmesi ve insanlar\u0131n bunu zamanla farkl\u0131 \u015fekillerde kullanmaya ba\u015flamas\u0131yla varsay\u0131lan ili\u015fkide de de\u011fi\u015fiklikler oldu\u011funu savunuyor. Lazer, bu durumu <em>Chicago Tribune<\/em>&#8216;n\u00fcn 1948 y\u0131l\u0131ndaki ba\u015far\u0131s\u0131z se\u00e7im anketine benzetiyor.\u00a0 <em>Chicago Tribune,<\/em> anketlere g\u00f6re Dewey&#8217;in Truman&#8217;a kar\u015f\u0131 zaferini ilan etmi\u015f ama sonu\u00e7 beklenildi\u011fi gibi ger\u00e7ekle\u015fmemi\u015fti. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ba\u015fkanl\u0131k se\u00e7imlerinin 50 eyalette de \u00e7ok ufak sapmalarla tespit edilebildi\u011fini yazan Lazer, b\u00fcy\u00fck veri ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n da zaman i\u00e7inde olgunla\u015faca\u011f\u0131n\u0131 vurguluyor.<\/p>\n<p>Ancak Lazer&#8217;e g\u00f6re bu ara\u015ft\u0131rma daha a\u00e7\u0131k olsayd\u0131 ve di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara Google&#8217;\u0131n sahip oldu\u011fu verileri kullanma olana\u011f\u0131 verilseydi, ham veriden daha ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar elde edilebilirdi. B\u00fcy\u00fck veriye sahip olan Google, ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n y\u00f6n\u00fcn\u00fc ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 da belirliyor. Lazer, b\u00fcy\u00fck verinin abart\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnse de Google&#8217;\u0131n grip e\u011filimlerinin tespiti \u00fczerine olan vaatlerini temel olarak do\u011fru buluyor ve bunlar\u0131n bireysel hareketlere, davran\u0131\u015flara ve ileti\u015fime uygulanabilece\u011fini ve do\u011fru olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda d\u00fcnya i\u00e7in yararl\u0131 olacak bir toplum biliminin de ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 savunuyor.<\/p>\n<p><strong>Sonu\u00e7 2: B\u00fcy\u00fck verinin ve kamuoyu ile sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 payla\u015ft\u0131klar\u0131 algoritmalar\u0131n m\u00fclkiyeti\u00a0 \u015firketlerin elinde. Onlar\u0131n izni olmadan \u015firket i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmayan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n b\u00fcy\u00fck veri \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fma yapmas\u0131 olanakl\u0131 de\u011fil. Tasar\u0131m\u0131nda, b\u00fcy\u00fck veri sahibi \u015firket d\u0131\u015f\u0131ndaki \u00f6znelerin ilgi ve \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 i\u00e7ermeyen bir teknolojinin insanl\u0131k yarar\u0131na geli\u015febilece\u011fini ummak biraz fazla iyimserliktir.<\/strong><\/p>\n<p><strong>SOSYAL \u00a0M\u00dcHEND\u0130SL\u0130\u011e\u0130N SINIRLARI<\/strong><\/p>\n<p>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc yaz\u0131da ise Nicholas Carr, <em>Sosyal M\u00fchendisli\u011fin S\u0131n\u0131rlar\u0131 <\/em>ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda Alex Pentland&#8217;\u0131n <em>Sosyal Fizik: D\u00fc\u015f\u00fcnceler Nas\u0131l Yay\u0131l\u0131r<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n<p>Reklam \u015firketleri b\u00fcy\u00fck veri analizleriyle ki\u015fiye \u00f6zel reklamlar reklamlar g\u00f6steriyorlar. \u015eirketler b\u00fcy\u00fck veri sayesinde m\u00fc\u015fteri ili\u015fkilerini daha sa\u011flam temeller \u00fczerine kurabiliyor, tedarik zincirini daha do\u011fru bir \u015fekilde y\u00f6netebiliyor. Bankalar, kredi verirken ya da doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k \u015f\u00fcphesi olan bankac\u0131l\u0131k i\u015flemlerini tespit ederken b\u00fcy\u00fck veriden faydalan\u0131yor. \u015eirketler satt\u0131klar\u0131 \u00fcr\u00fcnlerden gelen verilerle daha kullan\u0131c\u0131 dostu ve sa\u011flam \u00fcr\u00fcnler geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n<p>Peki b\u00fcy\u00fck verinin insanl\u0131\u011fa ne faydas\u0131 olacak?<\/p>\n<p>Sa\u011fl\u0131k alan\u0131ndaki b\u00fcy\u00fck veri \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 b\u00fcy\u00fck verinin yararlar\u0131 konusunda ikna edici g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. \u0130la\u00e7 prospekt\u00fcslerindeki y\u00fczdelik dilimleri hat\u0131rlayal\u0131m.\u00a0 \u201cBu ilac\u0131 kullananlar\u0131n %0.1&#8217;inde bulant\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.\u201d G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ne doktor ne de eczac\u0131 %0.1 i\u00e7inde yer al\u0131p almad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 bilemiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc (ne yaz\u0131k ki!) te\u015fhisler ve uygulanan tedaviler doktorun bilgisi ve tecr\u00fcbesiyle s\u0131n\u0131rl\u0131. Doktorlar bir tedaviyi uygularken, tedavinin %80 olumlu sonu\u00e7 verece\u011fini s\u00f6ylerken acaba bir olas\u0131l\u0131ktan m\u0131 bahseder,\u00a0 yoksa bu tedavi y\u00f6ntemi hastalar\u0131n %80&#8217;inde %100 sonu\u00e7 verirken, %20&#8217;sinde etkili olamam\u0131\u015ft\u0131r m\u0131 demek isterler? B\u00fcy\u00fck veri, hem genetik bilimini geli\u015ftirecek hem de onunla beraber bir \u00e7ok hastal\u0131\u011f\u0131n tedavisinde ve daha hastal\u0131k olu\u015fmadan \u00f6nlenmesinde e\u015fsiz bir potansiyele sahip (O&#8217;Reilly ve di\u011ferleri, 2012). Belki b\u00fcy\u00fck veri sayesinde, kahvenin yararl\u0131 m\u0131 yoksa zararl\u0131 m\u0131 oldu\u011fu sorusuna da nihayet yan\u0131t bulabilece\u011fiz (Pentland, 2014).<\/p>\n<p>Croll (2012a) sa\u011fl\u0131k uygulamalar\u0131n\u0131n yan\u0131nda b\u00fcy\u00fck verinin h\u00fck\u00fcmetlere, b\u00fct\u00e7eyi belirleme ve kaynaklar\u0131n etkin bir \u015fekilde kullanma olana\u011f\u0131 sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131, h\u00fck\u00fcmet-vatanda\u015f ili\u015fkisini demokratikle\u015ftirece\u011fini belirtiyor. Ama s\u00f6z konusu h\u00fck\u00fcmetler olunca ak\u0131llara daha \u00e7ok George Orwell&#8217;in<em> 1984<\/em>&#8216;\u00fc geliyor. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz ko\u015fullar\u0131nda b\u00fcy\u00fck verinin a\u015fa\u011f\u0131daki gibi kullan\u0131lmas\u0131 daha muhtemel (Davis, 2012):<\/p>\n<ul>\n<li>Sa\u011fl\u0131k sigortas\u0131 \u015firketleri, Webdeki arama kay\u0131tlar\u0131n\u0131za (\u00f6rne\u011fin g\u00f6\u011f\u00fcs a\u011fr\u0131s\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rd\u0131n\u0131z.) g\u00f6re i\u015flem yapabilir. Uygun tedavi ya da \u00f6nleyici t\u0131p i\u00e7in toplanan veriler sigorta \u015firketlerinin elinde farkl\u0131 bir anlam kazanabilir.<\/li>\n<li>Kasko \u015firketleri, kaskonuzu arac\u0131n\u0131z\u0131n GPS verilerine g\u00f6re yapabilir.<\/li>\n<li>Genetik bilgileriniz, i\u015f ba\u015fvurular\u0131n\u0131z\u0131 etkileyebilir.<\/li>\n<li>Sosyal a\u011f kullan\u0131m\u0131z ve web&#8217;deki gezintilerinizle su\u00e7a e\u011filimliler kategorisine girip g\u00f6zetim alt\u0131na al\u0131nabilirsiniz.<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00c7ok yak\u0131n zamanda, yolda y\u00fcr\u00fcrken kameralar taraf\u0131ndan \u00e7ekilen bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcz ile adli sicil kayd\u0131n\u0131zdan, web&#8217;deki gezintilerinize, sosyal a\u011flardaki ili\u015fkilerinize\u00a0 ve olas\u0131 sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131n\u0131za kadar bir\u00e7ok veriye \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde eri\u015filebilecek.<\/p>\n<p>MIT&#8217;nin\u00a0 \u0130nsan Dinami\u011fi Laboratuvar\u0131&#8217;n\u0131n (Human Dynamics Laboratory) y\u00f6neticisi\u00a0 Alex Pentland gibi sosyal m\u00fchendislik \u00e7abas\u0131 i\u00e7inde olan bilim insanlar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ise daha b\u00fcy\u00fck bir tehlikenin ve karanl\u0131k bir gelece\u011fin habercisi. Pentland (2014), sosyal fizik ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda enformasyonun ve d\u00fc\u015f\u00fcncenin (<em>idea)<\/em> ak\u0131\u015f\u0131 ile insanlar\u0131n davran\u0131\u015f\u0131 aras\u0131ndaki matematiksel ba\u011flant\u0131lar\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131yor. Pentland, geleneksel fizi\u011fin enerji ve hareket ili\u015fkisini sosyal fizikte d\u00fc\u015f\u00fcnce ve davran\u0131\u015f ili\u015fkisine benzetiyor. 1800&#8217;li y\u0131llardan sosyal bilimleri do\u011fa bilimleri gibi ele alma y\u00f6n\u00fcnde giri\u015fimlerin oldu\u011funu ancak g\u00fcn\u00fcm\u00fczde b\u00fcy\u00fck veri ile birlikte insan hareketinde ve ileti\u015fiminde istatistiksel d\u00fczenlilikler g\u00f6zlemlendi\u011fini belirtiyor. Pentland&#8217;a g\u00f6re bu d\u00fczenlilikleri tamamen anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda toplumsal etkile\u015fimlerin temel mekanizmas\u0131n\u0131 da \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015f olaca\u011f\u0131z.<\/p>\n<p>Ayr\u0131ca Pentland, sosyal fizi\u011fin daha iyi \u015firketler, \u015fehirler ve kurumlar sa\u011flayabilece\u011fini; \u015fimdiye kadar piyasa, politik s\u0131n\u0131flar, toplumsal hareketler gibi kavramlar\u0131n d\u00fcnya hakk\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcncemizi \u015fekillendirdi\u011fini, kullan\u0131\u015fl\u0131 olmalar\u0131na ra\u011fmen ger\u00e7ekli\u011fi basite indirgedi\u011fini iddia ediyor. B\u00fcy\u00fck veri, Pentland ve ekibine canl\u0131 bir laboratuvar sunuyor, g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131n hikayesini anlatan veriden insanlar\u0131n diyabete yakalan\u0131p yakalanmayacaklar\u0131n\u0131, ald\u0131klar\u0131 krediyi \u00f6deyip \u00f6deyemeyeceklerini tahmin edebiliyorlar. Kazalar, ayaklanmalar ve ekonomik krizler gibi bug\u00fcne kadar tanr\u0131sal olarak g\u00f6r\u00fclen olgular\u0131n bu \u015fekilde a\u00e7\u0131klanabilece\u011fini savunuyorlar. Ekonomik krizlerde, Arap Bahar\u0131&#8217;nda ya da hastal\u0131klarda, birbiriyle s\u00fcrekli ili\u015fki halinde olan bireylere ait \u00f6r\u00fcnt\u00fcler oldu\u011funa dikkat \u00e7ekiyorlar.<\/p>\n<p>Pentland&#8217;\u0131n topluma dair bu tasavvurlar\u0131 daha k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekte ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi deneysel \u00e7al\u0131\u015fmalara dayan\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, bir i\u015f yerinde yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n boynuna onlar\u0131 izleyebilecekleri kimlik kartlar\u0131 tak\u0131p birbiriyle olan ileti\u015fimini izlediklerinden s\u00f6z ediyor. Bu izlemede, \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n hareketleri, ses tonlar\u0131 ve v\u00fccut hareketleri takip ediliyor. B\u00f6ylece \u015firket i\u00e7indeki ileti\u015fim trafi\u011finin yan\u0131nda ki\u015filerin d\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ve duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 gibi \u00f6zellikleri de izlenebiliyor. Pentland bu ara\u015ft\u0131rmalar sonucunda kahve molas\u0131n\u0131n s\u00fcresini yeniden d\u00fczenleyerek verimlili\u011fi art\u0131rabildiklerini belirtiyor. Pentland, bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n alg\u0131lay\u0131c\u0131larla (<em>sensor<\/em>) donat\u0131lm\u0131\u015f ak\u0131ll\u0131 telefonlarla\u00a0 daha geni\u015f kesimler \u00fczerinde de uygulanabilece\u011fini de\u00a0 ekliyor. Pentland bununla da yetinmeyip, devam\u0131n\u0131 da a\u00e7\u0131k se\u00e7ik ifade ediyor: B\u00fcy\u00fck veri, insanlar\u0131n\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye, onlar\u0131 daha farkl\u0131 davranmaya y\u00f6nlendirmek i\u00e7in kullan\u0131labilir.<\/p>\n<p>Pentland kitab\u0131nda, t\u00fcm bunlar\u0131n insanl\u0131k i\u00e7in olu\u015fturdu\u011fu tehdidin de fark\u0131nda olan biri olarak bu b\u00fcy\u00fck veri ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n insanlar\u0131n mahremiyetine zarar vermeden de yap\u0131labilece\u011fini iddia eder. B\u00f6ylelikle Pentland, b\u00fcy\u00fck veri reklamc\u0131lar\u0131n\u0131n bir\u00e7o\u011funun yapt\u0131\u011f\u0131\u00a0\u00a0 gibi b\u00fcy\u00fck verinin hem \u015firketler i\u00e7in karl\u0131 hem de toplum i\u00e7in faydal\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 olabilece\u011fini ve teknolojinin tarafs\u0131z oldu\u011funu; buna kar\u015f\u0131n\u00a0 b\u00fcy\u00fck verinin kullan\u0131m\u0131n\u0131n tarafs\u0131z olmay\u0131p toplum i\u00e7in iyi y\u00f6nde de k\u00f6t\u00fc y\u00f6nde de kullan\u0131labilece\u011fini s\u00f6yler.<\/p>\n<p>Ancak b\u00fcy\u00fck veri, daha olu\u015fum s\u00fcreci bile topluma kar\u015f\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, \u201c20 Nisan 2011&#8217;de iki g\u00fcvenlik uzman\u0131 iPhone&#8217;un ki\u015finin konumunu d\u00fczenli olarak gizli bir dosyaya kaydetti\u011fini\u201d (Davis, 2012) duyurana kadar kimsenin bundan haberi yoktur; Pentland&#8217;\u0131n bahsetti\u011fi alg\u0131lay\u0131c\u0131lar, ak\u0131ll\u0131 telefonlara ya da ba\u015fka ak\u0131ll\u0131 cihazlara eklendi\u011finde belki kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bundan ya da i\u015flevinden haberi bile olmayacak. Gezilen web siteleri, mesajla\u015fmalar, e-posta i\u00e7erikleri, internet \u00fczerinden yap\u0131lan telefon g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri devletlerin ve internet servis sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131n kontrol\u00fcnde ta\u015f\u0131nmaktad\u0131r. Verilerin bu ta\u015f\u0131nma s\u00fcrecinde, derin paket incelemeye maruz kalabildi\u011fini (Fuchs, 2012), PRISM skandal\u0131nda g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serildi\u011fi gibi ABD h\u00fck\u00fcmetinin bir \u00e7ok \u015firketin (Google, Yahoo, Microsoft, Apple) verisine eri\u015febildi\u011fini de biliyoruz.<\/p>\n<p>\u00c7o\u011fu zaman,\u00a0 verinin ne i\u00e7in kullan\u0131laca\u011f\u0131na dair insanlara bilgi vermeden toplanan, sat\u0131lan, ba\u015fka veri k\u00fcmeleri ile entegre edilen b\u00fcy\u00fck verinin toplumun yarar\u0131na kullan\u0131labilece\u011fini ummak biraz fazla iyimserlik oluyor. Ayr\u0131ca Carr, Pentland&#8217;\u0131n iddia etti\u011finin aksine kullan\u0131c\u0131lar\u0131n kendileri hakk\u0131nda toplanan veriye do\u011frudan eri\u015fim hakk\u0131na sahip olamayaca\u011f\u0131n\u0131; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u015firketlerin b\u00fcy\u00fck veriden, yani sermayelerinden, taviz vermeye yana\u015fmayacaklar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n<p>Toplumun matematiksel denklemlerle ifade edilip edilemeyece\u011fi farkl\u0131 bir tart\u0131\u015fma konusu. Bunda, en az\u0131ndan k\u0131smen, ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar elde edilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Fakat Carr&#8217;\u0131n Pentland&#8217;a y\u00f6neltti\u011fi ikinci ele\u015ftiriyi dikkate almak gerekiyor: Olas\u0131 bir ba\u015far\u0131, toplumsal sorunlar\u0131 a\u015fmak, sorunlar\u0131n k\u00f6kenine inmek yerine stat\u00fckoyu daha da g\u00fc\u00e7lendirecektir.<\/p>\n<p><strong>Sonu\u00e7 3: Ku\u015fkusuz b\u00fcy\u00fck veriyle insan daha iyi tan\u0131nacak. Fen bilimlerindeki kesinli\u011fe sosyal bilimlerde de yakla\u015f\u0131labilecek. Ama kamuoyunun neyi bilip neyi bilemeyece\u011fine kadar verenler ve buna g\u00f6re onu y\u00f6nlendirenler b\u00fcy\u00fck veriye sahip olanlar olacak. Dolay\u0131s\u0131yla, b\u00fcy\u00fck veriyi tan\u0131mlarken 3V&#8217;nin yan\u0131na gizlenen ya da g\u00f6rmezden gelinen m\u00fclkiyet ili\u015fkilerini de eklemek gerekiyor.<\/strong><\/p>\n<p>Bug\u00fcn a\u011flarda akan veriyi durdurmak ya da yava\u015flatmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. B\u00fcy\u00fck veri, n\u00fckleer silahlardan daha tehlikeli bir potansiyele sahip. Ama yine de insanlar y\u00fcksek sesle <strong>\u201cB\u00dcY\u00dcK VER\u0130N\u0130N SAH\u0130B\u0130 K\u0130M?\u201d <\/strong> sorusunu sormaya ba\u015flad\u0131klar\u0131nda karanl\u0131\u011f\u0131n da\u011f\u0131lmaya ba\u015flayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Umar\u0131m \u00e7ok ge\u00e7 kalmay\u0131z.<\/p>\n<p><strong>Kaynaklar<\/strong><\/p>\n<p>Carr, N. (2014), The Limits Of Social Engineering, MIT Technology Review.Vol 117 No 3<\/p>\n<p>Craig, T. ve Ludloff, M. E. (2011). Privacy and big data. O&#8217;Reilly Media, Inc.<\/p>\n<p>Croll, A. (2012a). Big Data Is Our Generation\u2019s Civil Rights Issue, and We Don\u2019t Know It. Big data now p. 55-60, O&#8217;Reilly Media, Inc..<\/p>\n<p>Croll, A. (2012b). Three Kinds of Big Data. Big data now, p. 60-64, O&#8217;Reilly Media, Inc..<\/p>\n<p>Fuchs, C.( 2012). Implications of Deep Packet Inspection (DPI) Internet Surveillance for Society , http:\/\/www.projectpact.eu\/documents1\/%231_Privacy_and_Security_Research_Paper_Series.pdf<\/p>\n<p>Lazer, D. (2014). Mistaken Analysis. MIT Technology Review.Vol 117 No 3<\/p>\n<p>Needham, J. (2013). Disruptive Possibilities: How Big Data Changes Everything. O&#8217;Reilly Media, Inc.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Sosyal medya tart\u0131\u015fmalar\u0131nda, sosyal medyadaki etkile\u015fim sonucunda olu\u015fan b\u00fcy\u00fck veri \u00e7o\u011funlukla ihmal&hellip;\n","protected":false},"author":2,"featured_media":40571,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":""},"categories":[4712],"tags":[1445,1205],"class_list":{"0":"post-11224","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-bilisim-yazilar","8":"tag-izlem","9":"tag-izlem-gozukeles"},"acf":[],"amp_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11224","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11224"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11224\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/media\/40571"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11224"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11224"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11224"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}