\nHer ge\u00e7en g\u00fcn say\u0131s\u0131 daha da artan in\u015faatlarla geni\u015f bir \u015fantiyeye d\u00f6nen kentler, art\u0131k hepimizin ortak deneyimi haline geldi. \u00d6zellikle b\u00fcy\u00fck\u015fehirlerde olanlar\u0131m\u0131z\u0131n. Bu geni\u015f \u015fantiyelerde \u00fcretilen \u00fcr\u00fcn ise hanehalk\u0131 b\u00fct\u00e7esinin en b\u00fcy\u00fck harcama kalemlerinden birini olu\u015fturan konut. Peki son y\u0131llarda gerek iktisadi, gerekse siyasi g\u00fcndemin \u00f6nemli maddelerinden biri haline gelen yap\u0131 sekt\u00f6r\u00fcndeki geli\u015fmelere nas\u0131l bakmal\u0131? Bu alandaki g\u00fcncel geli\u015fmeleri de\u011ferlendirmeden, \u00f6ncelikle \u201ctemellere d\u00f6nerek\u201d kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z kavramsal alet-edevat setini biraz parlatmak gerekiyor. Temellere d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde ilk kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan, bu geni\u015fletilmi\u015f \u015fantiyelerde \u00fcretilen \u00fcr\u00fcn\u00fcn, kapitalist toplumsal \u00fcretim ili\u015fkilerinin hakim oldu\u011fu bir yap\u0131da t\u0131pk\u0131 di\u011fer \u00fcr\u00fcnler gibi meta oldu\u011fudur.<\/p>\n
E\u011fer konut da di\u011ferleri gibi bir meta ise, her meta gibi konutun da bir kullan\u0131m ve de\u011fi\u015fim de\u011feri vard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla K. Marks\u2019\u0131n kapitalizm analizinde \u00f6nemli bir yer tutan meta ve kullan\u0131m de\u011feri-de\u011fi\u015fim de\u011feri kavramlar\u0131,[2] \u015fantiyele\u015fmi\u015f kentlerde \u00fcretilen metalar\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in de kullan\u0131labilir. Metalar\u0131n kullan\u0131m de\u011ferleri, onlar\u0131n spesifik olarak belirli bir ihtiyac\u0131 kar\u015f\u0131lama \u00f6zelli\u011fi olmas\u0131 anlam\u0131na gelir. De\u011fi\u015fim de\u011feri ise metan\u0131n kar\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131 spesifik ihtiya\u00e7tan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak, onlar\u0131n emek g\u00fcc\u00fcn\u00fc ihtiva etmelerinden kaynaklan\u0131r ve de\u011fi\u015fim s\u00fcrecinde a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar. Bu anlamda meta, tan\u0131m gere\u011fi kullan\u0131m de\u011feri olmadan var olamaz. Kullan\u0131m de\u011feri, de\u011fi\u015fim de\u011ferinin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r. Bir ba\u015fka ifadeyle, bir \u00fcr\u00fcn\u00fcn sat\u0131labilmesi i\u00e7in belirli bir ihtiyac\u0131 kar\u015f\u0131lamas\u0131 gerekir. Ancak kapitalist \u00fcretimin amac\u0131 ihtiya\u00e7lar\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131 de\u011fil, ihtiya\u00e7lar\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131 sonucunda elde edilecek olan art\u0131 de\u011fere ula\u015fmakt\u0131r. Bir giri\u015fimci i\u00e7in, otomobil, kalem, bardak ya da konut \u00fcretmek aras\u0131nda bir fark yoktur, hepsinde ama\u00e7 art\u0131 de\u011fere \u2013ve onun bir par\u00e7as\u0131 olan k\u00e2ra- ula\u015fmakt\u0131r.<\/p>\n
Bu \u00e7er\u00e7eveyi kentsel alana uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, kullan\u0131m de\u011feri anlam\u0131nda \u201cev\u201d olan, yani bar\u0131nma ihtiyac\u0131m\u0131z\u0131 kar\u015f\u0131layan metan\u0131n, ayn\u0131 zamanda de\u011fi\u015fim de\u011feri anlam\u0131nda bir \u201ckonut\u201d oldu\u011fu, yani ihtiya\u00e7 kar\u015f\u0131lama \u00f6zelli\u011finin yan\u0131 s\u0131ra \u2013 hatta yer yer bundan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak- bir yat\u0131r\u0131m arac\u0131 haline geldi\u011fini g\u00f6rebiliriz. Ancak bir metan\u0131n kullan\u0131m ve de\u011fi\u015fim de\u011feri, s\u00fcrece kimin g\u00f6z\u00fcnden bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131za, yani sermayenin sosyal d\u00f6ng\u00fcs\u00fcndeki faillere g\u00f6re de\u011fi\u015fir. Bu \u00e7er\u00e7eve, elbette yeni de\u011fil. 1973\u2019te yay\u0131mlanan Kentsel Adalet ve \u015eehir kitab\u0131nda D. Harvey bu meseleyi etrafl\u0131ca ele alm\u0131\u015ft\u0131. Harvey erken d\u00f6nemli bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda, kentsel alanda alt\u0131 temel fail ve bunlara g\u00f6re bi\u00e7imlenen kullan\u0131m ve de\u011fi\u015fim de\u011feri \u015femas\u0131n\u0131 tan\u0131mlar.[3]\n Bunlardan ilki konutta oturanlard\u0131r. Konutta oturanlar\u0131n (\u00f6zellikle de kirac\u0131lar\u0131n) temel amac\u0131 kullan\u0131m de\u011feri elde etmektir. Onlar i\u00e7in, genellikle konut bir yat\u0131r\u0131m arac\u0131 olmaktan \u00e7ok, i\u00e7inde ya\u015fan\u0131lan bir evdir. \u0130kinci akt\u00f6r olan emlak\u00e7\u0131lar, konuttan oturanlar\u0131n tam aksine, tamam\u0131yla de\u011fi\u015fim de\u011feri odakl\u0131d\u0131r. Elbette bir konutun de\u011fi\u015fim de\u011ferinin y\u00fcksek olmas\u0131, onun ihtiya\u00e7 giderme kapasitesinin y\u00fcksek olmas\u0131yla ili\u015fkilidir. Ancak emlak\u00e7\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli olan konutun de\u011fi\u015fim de\u011feridir.<\/p>\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc akt\u00f6r, ev sahipleridir. Ev sahipleri i\u00e7in kullan\u0131m de\u011ferinin mi de\u011fi\u015fim de\u011ferinin mi \u00f6nemli oldu\u011fu, ev sahibinin sahibi oldu\u011fu evde oturup oturmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015fir. \u0130lk durumda kullan\u0131m de\u011feri \u00f6ndeyken, ikinci durumda de\u011fi\u015fim de\u011feri \u00f6ne \u00e7\u0131kar. M\u00fcteahhitler ve in\u015faat \u015firketleri i\u00e7in de\u011fi\u015fim de\u011feri esast\u0131r. Herhangi bir kapitalist giri\u015fimci gibi amac\u0131 \u00fcretilen metan\u0131n sat\u0131lmas\u0131 sonucunda kar elde etmektir. Daha fazla de\u011fi\u015fim de\u011feri elde etmek i\u00e7in konutun kullan\u0131m de\u011ferinin y\u00fcksek olmas\u0131 \u00f6nemlidir ancak de\u011fi\u015fim de\u011feri i\u00e7in bu tek k\u0131stas de\u011fildir.<\/p>\n Be\u015finci akt\u00f6r finans sistemidir. Finans sistemi, esas olarak ev sahibi olmak isteyen kirac\u0131lar ve in\u015faat \u015firketleri ile ili\u015fkilidir, bu iki kesim i\u00e7in finansman sa\u011flar. Finans sistemi i\u00e7in, konut sahibi olmak isteyenlere verilen kredilerin kullan\u0131m de\u011feri, bunlar\u0131n bankalar i\u00e7in d\u00fczenli bir gelir ak\u0131\u015f\u0131 yaratmas\u0131ndan kaynaklan\u0131r. Kredinin de\u011fi\u015fim de\u011feri ise, bu d\u00fczenli gelir ak\u0131\u015f\u0131na dayan\u0131larak \u00fcretilen t\u00fcrev \u00fcr\u00fcnler ile kurulur. Finans sistemi, \u00e7e\u015fitli yollarla bu t\u00fcrev \u00fcr\u00fcnlerin daha fazla m\u00fcdahale edilmesine \u00e7abalar. \u0130n\u015faat \u015firketlerine verilen kredinin kullan\u0131m de\u011feri in\u015faat \u015firketinin finansman\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 iken de\u011fi\u015fim de\u011feri, bu firmalar\u0131n \u00fcretece\u011fi de\u011fi\u015fim de\u011ferinden pay anlam\u0131na gelen faiz geliridir.<\/p>\n Harvey\u2019in s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131 akt\u00f6rlerden sonuncusu devlettir. Devlet m\u00fcdahalesi iki t\u00fcrl\u00fc i\u015fler. Bir yandan m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar fazla insan\u0131n bar\u0131nma ihtiyac\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131n\u0131 g\u00f6zetece\u011fi i\u00e7in kullan\u0131m de\u011feri odakl\u0131d\u0131r. Di\u011fer yandan da in\u015faat sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn geli\u015fmesinin ekonomik b\u00fcy\u00fcmeye sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 katk\u0131 nedeniyle daha fazla de\u011fi\u015fim de\u011feri yaratacak d\u00fczenlemeleri yapmaktan geri durmaz. Yapt\u0131\u011f\u0131 altyap\u0131 yat\u0131r\u0131mlar\u0131 ile hem konutlar\u0131n kullan\u0131m de\u011ferlerini, hem de de\u011fi\u015fim de\u011ferlerini art\u0131r\u0131c\u0131 etkide bulunur.<\/p>\n Yukar\u0131da s\u0131ralanan akt\u00f6rlerin birbiriyle ili\u015fkisi, sermaye birikim s\u00fcrecinin farkl\u0131 d\u00f6nemleri boyunca ayn\u0131 kalm\u0131yor. Akt\u00f6rler, her d\u00f6nemde konutun kullan\u0131m ve de\u011fi\u015fim de\u011ferini \u00f6ne \u00e7\u0131karan stratejiler izleyerek kendi pozisyonlar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, bu stratejiler sermaye birikiminin geni\u015fleme ve daralma a\u015famalar\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015febiliyor. Yine farkl\u0131 birikim d\u00f6nemleri s\u0131ras\u0131nda akt\u00f6rler aras\u0131nda farkl\u0131 ittifaklar ya da \u00e7at\u0131\u015fmalar ortaya \u00e7\u0131kabiliyor. Bir sonraki b\u00f6l\u00fcmde, bu ittifaklardan g\u00fcn\u00fcm\u00fczde giderek y\u00fckselen in\u015faat-finans kompleksi ele alaca\u011f\u0131m.<\/p>\n Y\u00fckselen in\u015faat-finans kompleks<\/strong><\/p>\n Yukar\u0131da s\u0131ralanan akt\u00f6rlerden m\u00fcteahhitler ve in\u015faat \u015firketleri ile devlet, sermaye birikim s\u00fcrecinin farkl\u0131 a\u015famalar\u0131nda hep ili\u015fkili olmu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin, 1960\u2019larda T\u00fcrkiye\u2019de kalk\u0131nma planlamas\u0131 sistemi uygulamaya ge\u00e7ti\u011finde, temel tart\u0131\u015fma konular\u0131ndan biri, yat\u0131r\u0131mlar\u0131n \u00fcretken olmayan alanlardan \u00fcretken olan alanlara nas\u0131l y\u00f6nlendirilece\u011fidir. Daha basit\u00e7e \u00f6zel sekt\u00f6r\u00fcn yat\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 in\u015faattan sanayiye nas\u0131l kayd\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 ilk planc\u0131lar\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 en \u00f6nemli sorunlardand\u0131r.[4] Planc\u0131lar\u0131n in\u015faat yat\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 cayd\u0131r\u0131c\u0131, sanayi yat\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 \u00f6zendirici \u00f6nerileri, ilkinin reddedilmesiyle sonu\u00e7lanm\u0131\u015f, 1967\u2019de Turgut \u00d6zal\u2019\u0131n DPT m\u00fcste\u015farl\u0131\u011f\u0131ndan sonra planlama, herhangi bir cayd\u0131r\u0131c\u0131 yan\u0131 olmadan, \u00f6zel sekt\u00f6re kaynak aktarman\u0131n bir arac\u0131 olarak i\u015flev g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n \u0130n\u015faat\u00e7\u0131lar ve devlet aras\u0131ndaki ili\u015fki, 1980 sonras\u0131, bu sefer \u00d6zal\u2019\u0131n ba\u015fbakanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde daha da derinle\u015ferek s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00d6zellikle imar yasas\u0131nda yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikler, gecekondu aflar\u0131 ve di\u011fer d\u00fczenlemelerle in\u015faat firmalar\u0131 ve devlet aras\u0131ndaki ili\u015fkiler yo\u011funla\u015farak artm\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nem ayn\u0131 zamanda 2001 krizi sonras\u0131na benzer \u015fekilde bina stokunda g\u00fc\u00e7l\u00fc s\u0131\u00e7ramalar\u0131n ya\u015fanmas\u0131yla sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r.[5]\n \u0130n\u015faat-finans kompleksin y\u00fckseli\u015fi, devletin aktif deste\u011fi ile ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Devletin bu yap\u0131y\u0131 desteklemesinin farkl\u0131 nedenleri vard\u0131r. Bunlardan ilki, in\u015faat sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn farkl\u0131 sekt\u00f6rler i\u00e7in talep yaratmas\u0131 \u00f6zelli\u011fidir. B\u00f6ylelikle y\u00fckselen in\u015faat-finans kompleks ekonominin canl\u0131 tutulmas\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli bir unsur olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. \u0130kincisi, bu sekt\u00f6rde genellikle kalifiye olmayan eme\u011fin istihdam edilmesi, sekt\u00f6r\u00fc bu tip emek arz\u0131n\u0131n emilmesinde \u00f6nemli hale getirmektedir. Sonuncusu da, sekt\u00f6r\u00fcn geli\u015fimi sonucunda olu\u015fan rant\u0131n payla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n siyasi mekanizmalarla yak\u0131ndan ili\u015fkili olmas\u0131 nedeniyle, bu alandaki geli\u015fmelerin siyasete tahvil edilmesinin m\u00fcmk\u00fcn olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n Bu saiklerle hareket eden devlet d\u00f6rt temel mekanizmayla in\u015faat-finans kompleksin y\u00fckseli\u015fine destek sunmaktad\u0131r. Bunlardan ilki uygun makro ekonomik ortam\u0131n yarat\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bunun anlam\u0131, uygulanan para politikas\u0131n\u0131n bir sonucu olarak reel faizlerin olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fck seyretmesi, mevcut yat\u0131r\u0131m ara\u00e7lar\u0131 aras\u0131nda mevduat faizinin y\u0131ll\u0131k olarak enflasyon kar\u015f\u0131s\u0131nda tasarruflar\u0131 cezbedecek d\u00fczeyde olmamas\u0131yla sonu\u00e7lanmaktad\u0131r. Bu ise, s\u00fcrekli artan konut fiyatlar\u0131 ile birle\u015fti\u011finde, giderek artan bir \u015fekilde konutun bir yat\u0131r\u0131m arac\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fmesini, yani kullan\u0131m de\u011ferinden ziyade de\u011fi\u015fim de\u011ferinin \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 beraberinde getirmi\u015ftir.<\/p>\n \u0130kinci olarak 1999 depreminden sonra kentsel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm projelerine ba\u015flanmas\u0131 ve buna y\u00f6nelik yap\u0131lan yasal d\u00fczenlemelerle in\u015faat tekelleri i\u00e7in istikrarl\u0131 bir konut talebinin yarat\u0131lmas\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, kentsel altyap\u0131 projeleri ile bu projelerin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yerlerde muazzam rantlar\u0131n yarat\u0131lmas\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015f, bu ise konut fiyatlar\u0131ndaki art\u0131\u015f trendini destekleyen bir fakt\u00f6r olarak i\u015flev g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Son olarak TOK\u0130\u2019nin dev bir kamu giri\u015fimi olarak konut piyasas\u0131ndaki varl\u0131\u011f\u0131, hem piyasadaki fiyat olu\u015fumuna, hem konut arz\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131na hem de finans sistemiyle kurdu\u011fu ba\u011flant\u0131lar sayesinde farkl\u0131 finansman se\u00e7eneklerini devreye sokmas\u0131yla sekt\u00f6r\u00fcn geli\u015fimine katk\u0131da bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n![\"kentlesme_1-744x1024\"](\"\/wp-content\/uploads\/2016\/05\/kentlesme_1-744x1024.jpg\")
<\/a><\/p>\n<\/a><\/p>\n<\/a>Finans sistemi, 2000\u2019lere kadar s\u00fcren devlet ile m\u00fcteahhitler ve in\u015faat firmalar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkiye yeni boyutlar getirmi\u015ftir. Ger\u00e7ekten de ge\u00e7ti\u011fimiz 15 y\u0131lda finans sisteminde ya\u015fanan de\u011fi\u015fimleri anlamadan, kent mekan\u0131ndaki de\u011fi\u015fim dinamiklerini tam olarak anlamland\u0131rmak zordur. 2000\u2019lerde bu ili\u015fkiyi de\u011fi\u015ftiren iki temel unsur vard\u0131r. Bunlardan ilki 2001 krizi sonras\u0131nda bankac\u0131l\u0131k sisteminin yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131, ikincisi de kriz sonras\u0131 uygulanan ekonomi program\u0131 sonucunda enflasyondaki sert d\u00fc\u015f\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu iki fakt\u00f6r\u00fcn sonucunda faizlerin g\u00f6reli d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc uzun vadeli konut kredileri i\u00e7in uygun bir ortam yaratm\u0131\u015f ve b\u00f6ylece 2000\u2019lerle birlikte bireysel bor\u00e7lanman\u0131n h\u0131zla artmas\u0131 i\u00e7in gerekli ekonomik yap\u0131 kurulmu\u015ftur. Bireysel bor\u00e7lanman\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131 ise konut kredileri olu\u015fturmaktad\u0131r. K\u0131sacas\u0131, 2000\u2019li y\u0131llarda m\u00fcteahhitler ve in\u015faat firmalar\u0131n\u0131n devletle kurdu\u011fu ili\u015fki, \u00f6nceki d\u00f6nemlere g\u00f6re niteliksel olarak farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130n\u015faat-finans kompleksin y\u00fckseli\u015fi olarak adland\u0131r\u0131labilecek olan bu yeni s\u00fcrecin ay\u0131rt edici unsuru finansal i\u00e7erilme mekanizmalar\u0131 ile farkl\u0131 gelir seviyesine sahip toplum kesimlerinin bor\u00e7land\u0131r\u0131larak konut piyasas\u0131na \u00e7ekilebilmesidir.<\/p>\n