{"id":35530,"date":"2021-05-29T19:27:55","date_gmt":"2021-05-29T16:27:55","guid":{"rendered":"http:\/\/politeknik.org.tr\/?p=35530"},"modified":"2021-05-29T19:44:31","modified_gmt":"2021-05-29T16:44:31","slug":"marmara-denizini-kaplayan-deniz-salyasi-cesedin-curumesidir-bu-birartibir-org","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/marmara-denizini-kaplayan-deniz-salyasi-cesedin-curumesidir-bu-birartibir-org\/","title":{"rendered":"Marmara Denizi’ni kaplayan deniz salyas\u0131: “Cesedin \u00e7\u00fcr\u00fcmesidir bu” – (birartibir.org)"},"content":{"rendered":"

G\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcnde, ad\u0131m ad\u0131m b\u00fcy\u00fck bir cinayet i\u015flendi. D\u00fcnyan\u0131n en gen\u00e7, en bereketli, en ilgin\u00e7 denizlerinden Marmara taamm\u00fcden \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Birka\u00e7 ayd\u0131r yo\u011funla\u015farak, gitgide yay\u0131larak suyun y\u00fczeyini ve derinlerini saran m\u00fcsilaj, ya da bal\u0131k\u00e7\u0131lar\u0131n deyi\u015fiyle deniz salyas\u0131, \u00f6l\u00fcm\u00fcn ilan\u0131 oldu. Marmara Denizi\u2019nin yok edili\u015finin tarihini, nedenlerini, nas\u0131l\u0131n\u0131, kahreden hakikati MAREM (Marmara Environmental Monitoring \u2013Marmara \u00c7evresel \u0130zleme) projesi y\u00fcr\u00fct\u00fcc\u00fcs\u00fc, hidrobiyolog Levent Art\u00fcz\u2019den dinliyoruz.<\/strong><\/p>\n

\"\"
\u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131<\/figcaption><\/figure>\n

Mart ay\u0131nda, hatta biraz \u00f6ncesinde, bal\u0131k\u00e7\u0131lar Marmara Denizi\u2019nde \u201cdeniz salyas\u0131\u201d, yani m\u00fcsilaj g\u00f6rmeye ba\u015flad\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyordu. M\u00fcsilaj\u0131n gitgide yay\u0131lmas\u0131, yo\u011funla\u015fmas\u0131 ve bir t\u00fcrl\u00fc ge\u00e7memesiyle konu medyaya yans\u0131d\u0131. Hatta \u015fu s\u0131ralarda Karadeniz\u2019de de m\u00fcsilaj ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. M\u00fcsilaj neden ortaya \u00e7\u0131kar?<\/em><\/strong><\/p>\n

\"\"
Levent Art\u00fcz<\/figcaption><\/figure>\n

Levent Art\u00fcz: M\u00fcsilaj durup dururken ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131. Ortaya \u00e7\u0131kan m\u00fcsilaj agregat\u0131n Marmara\u2019n\u0131n \u00f6zg\u00fcn yap\u0131s\u0131yla inatla\u015farak yap\u0131lan uygulamalarla direkt ili\u015fkisi var. Marmara Denizi\u2019nin kirletilme tarihiyle de do\u011frudan ba\u011flant\u0131l\u0131. Marmara d\u00fcnyan\u0131n en gen\u00e7 denizidir, su k\u00fctlesi \u00e7ok gen\u00e7tir, \u00fcst ve alt ak\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki haline gelmesi yakla\u015f\u0131k 2000 sene \u00f6ncesine dayan\u0131yor. Gen\u00e7, dinamik ve g\u00fcrb\u00fcz olmas\u0131n\u0131n yan\u0131s\u0131ra, Marmara\u2019y\u0131 di\u011fer denizlerden ay\u0131ran ba\u015fka farkl\u0131l\u0131klar da var. Denizlerde ak\u0131nt\u0131lar d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn itici g\u00fcc\u00fcn\u00fcn etkisiyle (coriolis) olu\u015fur. Coriolis kuzey yar\u0131 k\u00fcrede saat y\u00f6n\u00fcnde, g\u00fcney yar\u0131 k\u00fcredeyse saat y\u00f6n\u00fcn\u00fcn tersine dairesel ak\u0131nt\u0131lar olu\u015ftururken Marmara\u2019da Karadeniz\u2019in fazla gelen su b\u00fct\u00e7esinin kontrol etti\u011fi do\u011frusal ak\u0131nt\u0131lar vard\u0131r. Marmara\u2019n\u0131n alt ak\u0131nt\u0131s\u0131 Akdeniz\u2019den Karadeniz\u2019e, \u00fcst ak\u0131nt\u0131s\u0131ysa Karadeniz\u2019den Akdeniz y\u00f6n\u00fcne, do\u011frusald\u0131r. Karadeniz\u2019in su b\u00fct\u00e7esi bu durumu kontrol eder. Karadeniz\u2019in su b\u00fct\u00e7esiyse hinterland\u0131na d\u00fc\u015fen ya\u011f\u0131\u015f miktar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fir. Karadeniz\u2019de, Ege ve Marmara\u2019ya g\u00f6re g\u00f6receli bir y\u00fckseklik fark\u0131 var. Bu y\u00fckseklik -5 cm. ile 45 cm.\u2019e varan yelpazede de\u011fi\u015fiyor, yani sabit bir y\u00fckseklik de\u011fil. Karadeniz kimi zaman daha a\u015fa\u011f\u0131da, kimi zaman yukar\u0131da. Bu iki farkl\u0131 y\u00f6ndeki ak\u0131nt\u0131 sistemini ilk fark eden, yaz\u0131ya d\u00f6ken Luigi Ferdinando Marsili. Marsili 1681\u2019de \u0130sve\u00e7 krali\u00e7esi Christina\u2019ya yazd\u0131\u011f\u0131 mektuplarda Marmara Denizi\u2019yle ilgili bu durumdan bahsediyor. 1917\u2019de Alfred Merz ve Lotte M\u00f6ller, 1950\u2019lerde H\u00fcseyin Pekta\u015f, \u201860\u2019larda Angelina Kirkova Bogdanova Marmara Denizi ile Karadeniz aras\u0131ndaki seviye fark\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015flar. Marmara\u2019n\u0131n o\u015finografik \u00f6zelli\u011finden dolay\u0131 \u00e7ok ciddi biyolojik farkl\u0131l\u0131klar\u0131 da var. \u00dcst su k\u00fctlesinde Karadeniz, alt su k\u00fctlesinde Akdeniz k\u00f6kenli canl\u0131lar a\u011f\u0131rl\u0131kta. Karadeniz\u2019in biyo\u00e7e\u015fitlili\u011fi d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr. Ama \u00f6rne\u011fin hamsi gibi, fert adetleri y\u00fcksek t\u00fcrler bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Alt ak\u0131nt\u0131da yer alan canl\u0131lar\u0131nsa, a\u011f\u0131rl\u0131kla k\u00f6kenlendi\u011fi Akdeniz\u2019de oldu\u011fu gibi, t\u00fcr \u00e7e\u015fitlili\u011fi \u00e7ok zengin, ama fert adetleri d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr. \u00dcst su k\u00fctlesinde eury-topic dedi\u011fimiz \u00e7ok b\u00fcy\u00fck s\u0131cakl\u0131k ve tuzluluk farkl\u0131l\u0131klar\u0131na tolerans g\u00f6sterebilen canl\u0131lar, alt su k\u00fctlesinde ise steno-topic dedi\u011fimiz \u00e7ok dar s\u0131cakl\u0131k ve tuzluluk aral\u0131klar\u0131na adapte olabilen canl\u0131lar ya\u015fayabilir. Bu canl\u0131lar, bu iki tabaka aras\u0131nda k\u0131sa s\u00fcreli ge\u00e7i\u015fler yapsalar da, iki alan\u0131 beraber kullanamazlar. Kendi biyotoplar\u0131 i\u00e7erisinde belli gruplar olu\u015ftururlar. Marmara Karadeniz ve Akdeniz\u2019in biyo\u00e7e\u015fitlili\u011finin mikro \u00f6l\u00e7ekte bir araya gelmi\u015f halidir.<\/p>\n

Marmara\u2019y\u0131 di\u011fer denizlerden farkl\u0131la\u015ft\u0131ran tek etken ak\u0131nt\u0131lar m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

Marmara\u2019n\u0131n di\u011fer \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi farkl\u0131 katmanlardaki tuzluluk farklar\u0131. Kapal\u0131 bir deniz olan Karadeniz\u2019in tuzlulu\u011fu Bo\u011fazi\u00e7i\u2019ne girdi\u011finde yakla\u015f\u0131k binde 19\u2019lardad\u0131r. \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131\u2019na do\u011fru gidildik\u00e7e binde 28\u2019lere kadar y\u00fckselir. Akdeniz\u2019den gelen ve alt su k\u00fctlesini olu\u015fturan sular ise \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131 giri\u015finde binde 39\u2019larda, \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131\u2019na do\u011fru geldik\u00e7e kademeli olarak binde 33\u2019lere d\u00fc\u015fen tuzluluk seviyelerine sahiptir. Marmara\u2019da farkl\u0131 karakterdeki iki su k\u00fctlesi tuzluluk fark\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu yo\u011funluktan dolay\u0131, birbirine kar\u0131\u015fmaks\u0131z\u0131n, ama etkile\u015ferek birbirinin \u00fcst\u00fcnde yer al\u0131yor. Bu olay d\u00fcnyan\u0131n bir-iki noktas\u0131nda var, ama hi\u00e7bir denizin t\u00fcm\u00fcnde b\u00f6yle bir tabakala\u015fma g\u00f6r\u00fclmez. \u00dcst su k\u00fctlesinin s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 atmosferle temas\u0131ndan dolay\u0131, sene boyunca +5 ile +29 derece aras\u0131nda dalgalanma g\u00f6sterir. Akdeniz\u2019den gelen alt su k\u00fctlesiyse ortalama 14,2 derece sabit s\u0131cakl\u0131\u011fa sahiptir. Yani \u00fcst su k\u00fctlesinin s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fken, alt su k\u00fctlesinin s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 stabildir. \u00dcst su k\u00fctlesi atmosferle temas\u0131ndan dolay\u0131 oksijen alabilir, zenginle\u015febilir. Alt su k\u00fctlesiyse, \u00fcst su k\u00fctlesiyle keskin bir ara y\u00fczeyle (interface) k\u0131s\u0131tland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ancak Akdeniz\u2019den \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131\u2019na giri\u015fte ihtiva etti\u011fi suda \u00e7\u00f6z\u00fcnm\u00fc\u015f oksijeni Marmara\u2019ya ve Marmara boyunca ta\u015f\u0131yabilir.<\/p>\n

Marmara Denizi\u2019nin nas\u0131l bir jeolojik yap\u0131s\u0131 var, kendine has bir jeolojisi oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

Elbette. Karadeniz\u2019den Marmara\u2019ya su transferi dar ve s\u0131\u011f \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131\u2019yla k\u0131s\u0131tlan\u0131yor. Ayr\u0131ca, di\u011fer yanda Marmara\u2019y\u0131 k\u0131s\u0131tlayan \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131 var. Okyanuslarla temas\u0131n\u0131 etkileyen Anadolu ve Mora Yar\u0131madas\u0131 aras\u0131nda yer alan s\u0131\u011fl\u0131kla, Akdeniz\u2019le olan k\u0131s\u0131tlamas\u0131 da var. S\u00fcvey\u015f Kanal\u0131 ile K\u0131z\u0131ldeniz, dolay\u0131s\u0131yla Hint Okyanusu\u2019na do\u011fru bir k\u0131s\u0131tlamas\u0131 ve yine Cebelitar\u0131k Bo\u011faz\u0131\u2019yla Atlas Okyanusu\u2019na da dar ve s\u0131\u011f bir k\u0131s\u0131tlamas\u0131 var. Ancak yine bu yolla, Marmara\u2019n\u0131n di\u011fer denizlerle, okyanuslarla biyolojik al\u0131\u015fveri\u015fi de var. Bir de dikey y\u00f6nde k\u0131s\u0131tlamalar mevcut. Bo\u011fazi\u00e7i\u2019nin Karadeniz \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda \u201ce\u015fik\u201d ad\u0131 verdi\u011fimiz yap\u0131 dikey k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n en \u00f6nemli noktalar\u0131ndan biri. Bu s\u0131\u011fl\u0131k \u00e7ok ciddi bir k\u0131s\u0131tlama yap\u0131yor. Marmara Denizi\u2019ni bir le\u011fen, le\u011fenin kenar\u0131n\u0131 da e\u015fik olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Le\u011fene dolan su ancak kenar\u0131, yani e\u015fi\u011fi a\u015ft\u0131\u011f\u0131 takdirde ba\u015fka bir yere akabilir, e\u015fi\u011fi a\u015fmad\u0131\u011f\u0131nda su Marmara\u2019n\u0131n i\u00e7inde kal\u0131r. Ba\u015fka bir k\u0131s\u0131tlama, yani e\u015fik, \u00dcsk\u00fcdar-Yenikap\u0131 aras\u0131nda yer al\u0131yor, di\u011fer e\u015fik de \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131 ve buradaki s\u0131\u011fl\u0131klar. \u0130ki bo\u011faz aras\u0131nda 1272 metrelik Do\u011fu Marmara \u00e7ukuru, Silivri ve Tekirda\u011f aras\u0131nda 1100 metrelik Bat\u0131 Marmara \u00e7ukuru, U\u00e7makdere \u00f6nlerinde 1000 metrelik Orta Marmara \u00e7ukuru var. Bu \u00e7ukurlar\u0131n platolar\u0131 da farkl\u0131 k\u0131s\u0131tlamalar olu\u015fturuyor.<\/p>\n

\"\"
Gemlik K\u00f6rfezi<\/figcaption><\/figure>\n

MAREM\u2019in raporlar\u0131ndan Marmara\u2019n\u0131n \u00e7ukurlar\u0131n\u0131n denizin ekolojisinde \u00f6nemli bir rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anl\u0131yoruz. Bu \u00e7ukurlar\u0131n denizin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na etkisi var m\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

Marmara ak\u0131nt\u0131 sistemiyle, \u00e7ukurlar\u0131yla bir b\u00fct\u00fcn. Marmara Denizi Kuzey Anadolu fay hatt\u0131nda bir \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fc olarak olu\u015fmu\u015f. Bu \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcyle birlikte \u00c7anakkale ve \u0130stanbul Bo\u011faz\u0131\u2019ndan gelen sularla da bug\u00fcnk\u00fc o\u015finografik yap\u0131s\u0131 olu\u015fmu\u015f. Kuzey Anadolu fay hatt\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi bir\u00e7ok yerde, deniz dibinde kaynama noktalar\u0131 var. S\u0131cak ve so\u011fuk sular\u0131n, besleyici elementlerin ve \u00e7e\u015fitli gazlar\u0131n geldi\u011fi alanlarda kendine \u00f6zg\u00fc biyotoplar olu\u015fmu\u015f vaziyette. Bu alanlardan ilk defa MAREM\u2019in d\u00fcnya literat\u00fcr\u00fcne kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 be\u015f t\u00fcr var. \u0130lk buldu\u011fumuz ostrakot t\u00fcr\u00fcne MAREM projesine ithafen Cytherella maremensis ad\u0131n\u0131 verdik. Bu 1-1,5 milimetre boyunda bir canl\u0131. Buldu\u011fumuz bir istakoz t\u00fcr\u00fcne kurucular\u0131m\u0131zdan \u0130lham Art\u00fcz\u2019e ithafen Stereomastis artuzi dedik. Bundan ba\u015fka Marmara Denizi deniz \u00e7ay\u0131rlar\u0131nda iki \u00f6zg\u00fcn isopod t\u00fcr\u00fc adland\u0131r\u0131ld\u0131. Bunlardan biri yine MAREM projesinin kurucular\u0131ndan Olav Aaasen\u2019e ithaf edilirken (Stenosoma aaseni), di\u011feri de projenin y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc Sevin\u00e7-Erdal \u0130n\u00f6n\u00fc Vakf\u0131 dolay\u0131s\u0131yla Erdal \u0130n\u00f6n\u00fc\u2019ye ithaf edildi (Stenosoma inonuei). Bir de, fosil bir t\u00fcr var, o da Prof. Dr. Samime Art\u00fcz\u2019e ithaf edildi (Marmacuma samimei). Halihaz\u0131rda \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir bal\u0131k t\u00fcr\u00fc var, onunla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar tamamlan\u0131nca yak\u0131n bir tarihte literat\u00fcre girece\u011fini umuyorum.<\/p>\n

Marmara\u2019daki farkl\u0131 tuzluluk oranlar\u0131 biyo\u00e7e\u015fitlili\u011fe nas\u0131l etki ediyor?<\/em><\/strong><\/p>\n

Pelajik, yani \u00fcst su k\u00fctlelerinde ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren bal\u0131klar\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fcreme mevsimlerinde tuzlu ortamlardan daha tatl\u0131 sulara g\u00f6\u00e7 etme e\u011filimindedir. \u00d6rnek olarak, Marmara l\u00fcfer ve palamutun g\u00f6\u00e7 koridorudur. Ben Beykozluyum; evimizin \u00f6n\u00fcndeki dalyanda k\u0131l\u0131\u00e7 ve orkinos tutulurdu. O zamanlar ak\u0131nt\u0131lar vas\u0131tas\u0131yla de\u011fi\u015fen suda \u00e7\u00f6z\u00fcnm\u00fc\u015f oksijen al\u0131\u015fveri\u015fi ve farkl\u0131 tuzluluktaki su k\u00fctlelerinin birlikteli\u011fi Marmara\u2019ya zenginlik kat\u0131yordu. Karekin Deveciyan\u2019\u0131n T\u00fcrkiye\u2019de Bal\u0131k ve Bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k isimli kitab\u0131ndan bu denizde avc\u0131l\u0131\u011f\u0131 yap\u0131lan, al\u0131n\u0131p sat\u0131lan 124 \u00e7e\u015fit ekonomik \u00f6neme sahip bal\u0131k t\u00fcr\u00fc ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Art\u0131k bu t\u00fcrlerin neredeyse hi\u00e7biri yok.<\/p>\n

Marmara\u2019n\u0131n di\u011fer denizlerle, okyanuslarla ili\u015fkisinden bahsettiniz. Denizlerin ekosistemi a\u00e7\u0131s\u0131ndan Marmara\u2019n\u0131n nas\u0131l bir \u00f6nemi var?<\/em><\/strong><\/p>\n

Denizler bir ekosistemdir, b\u00fct\u00fcnd\u00fcr. Zincirin bir halkas\u0131nda olanlar di\u011ferlerini de mutlaka bir \u015fekilde etkiler. Marmara Denizi bu bak\u0131mdan kilit bir konumdad\u0131r. S\u00fcvey\u015f Kanal\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131ktan sonra, bir\u00e7ok istilac\u0131 t\u00fcr\u00fcn Akdeniz\u2019e, ayn\u0131 zamanda Marmara\u2019ya ge\u00e7ti\u011fini biliyoruz. Bo\u011fazi\u00e7i veya \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131\u2019n\u0131 kapat\u0131rsan\u0131z Karadeniz devreden \u00e7\u0131kar. \u00d6nce Kuzey Ege\u2019yi kaybedersiniz. Daha sonra, Akdeniz\u2019de ciddi de\u011fi\u015fimler g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flar. Bu de\u011fi\u015fimler zamanla okyanuslara da yans\u0131r.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcze, m\u00fcsilaj meselesine gelirsek…<\/em><\/strong><\/p>\n

Bu m\u00fcnferit bir olay de\u011fil, bir zincir, bir sonu\u00e7. Bundan sonra da b\u00f6yle anomaliler g\u00f6rece\u011fiz. Marmara Denizi 1989 y\u0131l\u0131nda \u00f6ld\u00fc. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz, bir cesedin \u00e7\u00fcr\u00fcmesidir. M\u00fcsilaj\u0131 kavrayabilmek i\u00e7in bu olgunun tarihine bakmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

M\u00fcsilaj Marmara\u2019da ilk kez hangi tarihte g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor?<\/em><\/strong><\/p>\n

Marmara Denizi tarihinde ilk defa 2007\u2019nin Eyl\u00fcl ay\u0131nda m\u00fcsilaj agregat g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Marmara Denizi\u2019nin t\u00fcr \u00e7e\u015fitlili\u011fi vahim bir darbe yedi, i\u00e7i bo\u015fald\u0131, dolay\u0131s\u0131yla t\u00fcrler aras\u0131ndaki rekabet ortadan kalkt\u0131. Esas sorun Marmara\u2019da kirlenmeden \u00f6t\u00fcr\u00fc t\u00fcr \u00e7e\u015fitlili\u011finin azalmas\u0131 ve kirlili\u011fe dayanabilen t\u00fcrlerin fert adetlerindeki patlamalar \u015feklindeki art\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcn m\u00fcsilaj agregat\u0131 yapan bir fitoplankton oldu, ama ba\u015fka bir \u015fey de olabilirdi. Ortam\u0131 orda ya\u015fayanlar bak\u0131m\u0131ndan bo\u015faltt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda veya ya\u015fayan t\u00fcrleri seyreltti\u011finizde, rekabet \u015fartlar\u0131 da de\u011fi\u015fir. Yeni ortama dayanabilen canl\u0131, en avantajl\u0131 duruma ge\u00e7er ve b\u00fcy\u00fck miktarlarda \u00fcrer, \u00e7o\u011fal\u0131r. Yak\u0131n bir tarihte, Kad\u0131k\u00f6y sahilinde k\u0131rm\u0131z\u0131 algler karaya vurdu. O b\u00f6lgede o kadar fazla k\u0131rm\u0131z\u0131 alg olmamas\u0131 gerekir. K\u0131rm\u0131z\u0131 alglerin etraf\u0131ndaki t\u00fcrler azald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bask\u0131n hale gelmi\u015f ve \u00e7o\u011falm\u0131\u015flard\u0131. Bunun nedeni ne k\u00fcresel \u0131s\u0131nma ne de nitrat, fosfat gibi tuzlar\u0131n art\u0131\u015f\u0131. Tabii ki bunlar da etmendir, ama ikincildir. Sebep olarak nitelememiz yanl\u0131\u015f olur. Tek ve ger\u00e7ek sebep, t\u00fcr \u00e7e\u015fitlili\u011findeki azal\u0131\u015fa ba\u011fl\u0131 olarak, mevcut t\u00fcrlerin fert adetlerindeki art\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Bostanc\u0131 \u0130skelesi, \u0130stanbul (Foto\u011fraf: Yunus Emre G\u00fcnayd\u0131n)<\/figcaption><\/figure>\n

2007\u2019de g\u00f6r\u00fclen m\u00fcsilaj da bug\u00fcnk\u00fc kadar geni\u015f bir alana yay\u0131lm\u0131\u015f m\u0131yd\u0131?<\/strong><\/p>\n

2007\u2019deki m\u00fcsilaj olu\u015fumu da \u00e7ok b\u00fcy\u00fck boyutlardayd\u0131. Adalar\u2019dan \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131\u2019na kadar bir alanda ciddi etki etmi\u015fti. 2007\u2019de salyaya neden olan plankton farkl\u0131 bir t\u00fcr, ancak bug\u00fcnk\u00fcn\u00fcn akrabas\u0131yd\u0131. Bug\u00fcn ortaya \u00e7\u0131kan m\u00fcsilaj\u0131n hacminin tam olarak hesaplanabilmesi i\u00e7in biraz zaman ge\u00e7mesi gerekli. Ama 2007\u2019dekinden daha yayg\u0131n oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Ocak ay\u0131ndan bu yana \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131z devam ediyor. M\u00fcsilaj\u0131n b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 hasarla ilgili kesin sonu\u00e7lara tahminim a\u011fustos ay\u0131 gibi varabiliriz.<\/p>\n

M\u00fcsilaj nedir?<\/strong><\/p>\n

Bir tarifle anlatmak gerekirse; oklava \u015feklinde bir tavuk yumurtas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn, bilimsel ismi Proboscia alata olan plankton, k\u0131sa s\u00fcrede anormal art\u0131\u015f g\u00f6steriyor. Daha sonra patl\u0131yor. Patlama derken bomba patlamas\u0131 de\u011fil, \u00e7i\u00e7eklenme, tomurcuk patlamas\u0131. \u00d6l\u00fcp k\u0131r\u0131l\u0131yor. K\u0131r\u0131l\u0131nca h\u00fccre i\u00e7i s\u0131v\u0131s\u0131 ortama yay\u0131l\u0131yor. T\u0131pk\u0131 yumurtan\u0131n beyaz\u0131n\u0131 su dolu bir barda\u011fa d\u00f6kmek gibi\u2026 M\u00fcsilaj k\u00f6kenlendi\u011fi canl\u0131ya ba\u011fl\u0131 olarak genelde \u00fcst su k\u00fctlelerinde olu\u015fur. Denizin \u00e7alkalanmas\u0131yla i\u00e7inde hava kabarc\u0131klar\u0131n\u0131 hapsederse suyun y\u00fczeyine \u00e7\u0131kar. Ask\u0131da kat\u0131 madde dedi\u011fimiz denizin i\u00e7indeki partik\u00fclleri hapsederse a\u011f\u0131rla\u015f\u0131p \u00e7\u00f6ker. Yani, i\u00e7ine kat\u0131 maddeyi hapsederse bat\u0131yor, yo\u011funlu\u011fu azal\u0131rsa y\u00fcz\u00fcyor. \u0130ncelemelerimizden g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz kadar\u0131yla, m\u00fcsilaj esas olarak ara y\u00fczey dedi\u011fimiz alanda birikmi\u015f vaziyette. Dalg\u0131\u00e7lar be\u015f-on metrelik derinliklerde g\u00f6zlemleyebiliyor. Ama, b\u00fcy\u00fck miktarlarda \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f m\u00fcsilaj alt su k\u00fctlesinde, yani 50-100 metre derinliklerde de g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n

Deniz taban\u0131na m\u00fcsilaj\u0131n etkisi oluyor mu?<\/strong><\/p>\n

Marmara Denizi\u2019nin taban\u0131na ses dalgas\u0131 yollayarak derinli\u011fi \u00f6l\u00e7t\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz cihazlar\u0131m\u0131z var. Ses dalgalar\u0131yla derinli\u011fi \u00f6l\u00e7en aletler Marmara Denizi\u2019nin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde derinli\u011fi 25 metre g\u00f6steriyor. Alt\u0131n\u0131zdaki derinlik bin metre de olsa alet 25 metre g\u00f6steriyor! \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir m\u00fcsilaj yo\u011funla\u015fmas\u0131 var. Ses dalgalar\u0131 \u00e7arp\u0131p geri d\u00f6n\u00fcyor. Tam derinli\u011fi \u00f6l\u00e7menin imk\u00e2n\u0131 yok. Bin metreyi a\u015fk\u0131n derinliklerden, \u00e7ukurlardan, su numuneleri al\u0131yoruz. O derinliklerde de m\u00fcsilaj var. An itibar\u0131yla interface dedi\u011fimiz ara y\u00fczeyde b\u00fcy\u00fck bir birikim g\u00f6zlense de, Marmara Denizi\u2019nin t\u00fcm su kolonunda m\u00fcsilaj agregat mevcut.<\/p>\n

M\u00fcsilaj denizin farkl\u0131 katmanlar\u0131nda ya\u015fayan canl\u0131lar\u0131 nas\u0131l etkiliyor?<\/strong><\/p>\n

M\u00fcsilaj agregat \u00e7ok yap\u0131\u015fkan, bula\u015fkan bir yap\u0131ya sahip. Bal\u0131k yumurtalar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu denizin y\u00fczeyindedir. Yumurtan\u0131n i\u00e7inde ya\u011f damlac\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r ve y\u00fczerler. Y\u00fczeydeki yumurtalar m\u00fcsilaj\u0131n i\u00e7inde hapsoluyor ve ya\u015fama \u015fanslar\u0131 kalm\u0131yor. Larvalar i\u00e7in de ayn\u0131 \u015fey s\u00f6z konusu. M\u00fcsilaj ortamdaki hayvansal besini, yani zooplanktonu i\u00e7ine hapseder. M\u00fcsilaj zamanla, hareket edemeyen (sesil) midye, istiridye, tunikatlar gibi canl\u0131lar\u0131n \u00fczerine de \u00e7\u00f6ker. Deniz \u00e7ay\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00f6rter ve \u0131\u015f\u0131kla temaslar\u0131n\u0131 keser. Bu canl\u0131lar\u0131n beslenmesini ve solunumlar\u0131n\u0131 etkiler. B\u00f6ylece t\u00fcr \u00e7e\u015fitlili\u011fi daha da azal\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Heybeliada sahili (Foto\u011fraf: Siren \u0130demen)<\/figcaption><\/figure>\n

\u015eu anda \u00e7o\u011falan t\u00fcrler hangileri?<\/strong><\/p>\n

M\u00fcsilaj\u0131n oldu\u011fu ortamda rahat eden mikroskobik bir canl\u0131 var. O da ba\u015fka bir bela. M\u00fcsilaj\u0131 seven bir haplofit. Bu \u015fimdilerde m\u00fcsilaj agregat olu\u015fumuyla e\u015f zamanl\u0131 olarak \u00e7o\u011fal\u0131yor, ancak \u00e7o\u011falma hen\u00fcz etkili olacak boyutlarda de\u011fil. Tahminim, ki umar\u0131m yan\u0131l\u0131r\u0131m, bundan sonra bu t\u00fcr\u00fcn yarataca\u011f\u0131 m\u00fcsilajla ve \u00e7ok b\u00fcy\u00fck k\u00f6p\u00fcklenmelerle u\u011fra\u015faca\u011f\u0131z. \u0130ki-\u00fc\u00e7 insan boyu k\u00f6p\u00fcklerle kar\u015f\u0131la\u015fma ihtimalimiz var. Korkar\u0131m hen\u00fcz etkileriyle tan\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bilimsel ismi Phaeocystis globosa olan bu plankton ileride bask\u0131n bir hale gelecek ve ba\u015f\u0131m\u0131za yeni belalar a\u00e7acak.<\/p>\n

M\u00fcsilaj\u0131n ana nedeninin deniz suyu s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131ndaki art\u0131\u015f oldu\u011fu s\u0131k s\u0131k s\u00f6yleniyor. Deniz suyundaki art\u0131\u015f da k\u00fcresel \u0131s\u0131nmayla ili\u015fkilendiriliyor\u2026<\/em><\/p>\n

Marmara Denizi\u2019nde ya\u015fanan s\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015f\u0131n\u0131n k\u00fcresel \u0131s\u0131nmayla do\u011frudan ili\u015fkisi yok. Tabii ki k\u00fcresel \u0131s\u0131nman\u0131n etkisi var. Ama kom\u015fu denizler k\u00fcresel \u0131s\u0131nmadan etkilenmiyor mu? Kom\u015fu denizlerde \u0131s\u0131nma d\u00fcnya ortalamas\u0131 olan 1 dereceye yak\u0131nken Marmara\u2019daki s\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015f\u0131 2,5 derece. 2000 senesinde s\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015f\u0131 1,8 derece civar\u0131nda. 2000\u2019den beri Marmara\u2019n\u0131n \u00fcst su k\u00fctlesinde inan\u0131lmaz bir s\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015f\u0131 var. MAREM olarak yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7al\u0131\u015fmalardan biliyoruz ki, \u00f6nlem al\u0131nmaks\u0131z\u0131n yap\u0131lan Derin Deniz De\u015farjlar\u0131ndan dolay\u0131 olu\u015fan bulan\u0131kl\u0131k sebebi ile \u00f6zellikle \u00fcst katmanda deniz suyu s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n anormal bir \u015fekilde artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Marmara Denizi art\u0131k k\u00fcresel de\u011fil, bulan\u0131kl\u0131k sebepli, sadece bu denizimizin \u00fcst su k\u00fctlesini etkileyen lokal bir \u0131s\u0131nmayla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya. Ke\u015fke Marmara\u2019daki s\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015f\u0131 k\u00fcresel \u0131s\u0131nma ortalamalar\u0131nda olsayd\u0131. Bu art\u0131\u015f k\u00fcresel \u0131s\u0131nma ortalamalar\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00fcst\u00fcnde ve sebebi de bulan\u0131kl\u0131k.<\/p>\n

2000\u2019lerin ba\u015f\u0131nda ne de\u011fi\u015fiyor da s\u0131cakl\u0131k radikal bi\u00e7imde art\u0131\u015f g\u00f6steriyor?<\/em><\/strong><\/p>\n

1960\u2019l\u0131 y\u0131llarda iskeleden denize 2,5 lira atard\u0131k, dal\u0131p paray\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131rd\u0131k. \u00d6yle berrakt\u0131 deniz. Bug\u00fcn bir metreden bile o paray\u0131 \u00e7\u0131kartamazs\u0131n\u0131z. Marmara deniz suyunun bulan\u0131kl\u0131\u011f\u0131 art\u0131yor. Su ne kadar bulan\u0131ksa g\u00fcne\u015ften gelen s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 o derece emer ve s\u0131cakl\u0131k artar. 1989 y\u0131l\u0131ndan \u00f6nce, bulan\u0131kl\u0131k seviyesiyle ilgili yap\u0131lm\u0131\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcmlerde suyun bulan\u0131kl\u0131k seviyesinin ortalama 8 metre oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. 2015 y\u0131l\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00f6l\u00e7\u00fcmlerde ise bulan\u0131kl\u0131k seviyesi ortalama 1,4 metreye kadar d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f durumda. Hatta Hali\u00e7 Marmara Denizi ortalamas\u0131na kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bu de\u011fer 1,2 metreye kadar d\u00fc\u015f\u00fcyor. 2015\u2019den bu yana da, s\u0131rf bulan\u0131kl\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131 olarak, k\u0131\u015f d\u00f6nemi y\u00fczey suyu s\u0131cakl\u0131klar\u0131nda mevsim ortalamalar\u0131n\u0131n 1-1,3 derece \u00fczerinde ciddi bir art\u0131\u015f ya\u015fanmaya ba\u015fland\u0131.<\/p>\n

M\u00fcsilaj\u0131n g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yerlerde, denizdeki durum o sahildeki yap\u0131yla ba\u011flant\u0131l\u0131 m\u0131d\u0131r, \u00f6rne\u011fin Pendik\u2019te g\u00f6r\u00fclen m\u00fcsilaj Pendik sahilinin kirlili\u011fiyle mi alakal\u0131d\u0131r?<\/em><\/strong><\/p>\n

Hay\u0131r, alakal\u0131 de\u011fil. Marmara Denizi\u2019nde \u00e7\u00f6z\u00fcnm\u00fc\u015f oksijen miktar\u0131 yerlerde s\u00fcr\u00fcn\u00fcyor. Oksijen \u015fu an m\u00fcsilaj y\u00fcz\u00fcnden daha da d\u00fc\u015f\u00fck. Marmara Denizi\u2019nin \u201co b\u00f6lgesi bu b\u00f6lgesi\u201d yok. Bir havuza i\u00e7me suyu doldurup bir k\u00f6\u015fesinden pis su bassan\u0131z o su i\u00e7ilir mi? Marmara Denizi de b\u00f6yle. Marmara di\u011fer denizlere g\u00f6re k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck bir deniz. D\u00fcnya haritas\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda Marmara Denizi\u2019ni bulmak i\u00e7in \u00e7aba harcars\u0131n\u0131z. Marmara\u2019y\u0131 bir yerinden kirletirseniz her yeri etkilenir. \u00d6nce k\u00f6rfezlerde kirlilik \u00e7ok yo\u011fundu. Zaman i\u00e7inde kirlenme artt\u0131 ve sonu\u00e7 ortada.<\/p>\n

\"\"
Heybeliada, \u00c7am Liman\u0131 (Foto\u011fraf: Birg\u00fcl Ta\u015ftan)<\/figcaption><\/figure>\n

M\u00fcsilaj denizde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha ne kadar s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr sizce?<\/em><\/strong><\/p>\n

M\u00fcsilaj agregat yap\u0131n\u0131n yok olmas\u0131n\u0131n tek bir yolu var. O da bakteriyolojik olarak par\u00e7alanmas\u0131. Bakteriyolojik olarak par\u00e7alanmas\u0131 i\u00e7in gerekli suda \u00e7\u00f6z\u00fcnm\u00fc\u015f oksijen de ortamda yeterli miktarda yok \u015fu anda. 2007\u2019de Marmara Denizi\u2019nde \u00e7\u00f6z\u00fcnm\u00fc\u015f oksijen seviyesi bug\u00fcnk\u00fcne nazaran daha fazlayd\u0131. Buna ra\u011fmen, m\u00fcsilaj yap\u0131 iki senede par\u00e7aland\u0131. \u015eimdi oksijen \u00e7ok daha az. Ne olaca\u011f\u0131n\u0131 kestirmek g\u00fc\u00e7. Bakteriyolojik par\u00e7alanma sonucu par\u00e7alanma \u00fcr\u00fcnleri ve bu k\u00fctleyi par\u00e7alayacak bakteri biyok\u00fctlesinin de ne olaca\u011f\u0131 ve bu durumun olas\u0131 k\u00fcm\u00fclatif etkileri de me\u00e7hul. Net \u00f6l\u00e7\u00fcm yapabilmemiz i\u00e7in deniz ortam\u0131n\u0131n durulmas\u0131 gerekiyor. \u015eu a\u015famada bak\u0131p \u201cvah vah\u201d demek d\u0131\u015f\u0131nda yapacak bir \u015fey yok.<\/p>\n

Baz\u0131 belediyeler m\u00fcsilaj\u0131 toplamak i\u00e7in gemilerle \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131yor. Ba\u015f edemediklerini, ama \u00e7al\u0131\u015fmalara devam ettiklerini s\u00f6yl\u00fcyorlar. Gemilerin pervanelerinin suyu oksijenlendirece\u011fi ve m\u00fcsilaj\u0131 azaltaca\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. Bu m\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?<\/em><\/strong><\/p>\n

Bildi\u011fim kadar\u0131yla Kocaeli Belediyesi bunu yapan. M\u00fcsilaj\u0131 toplaman\u0131n imk\u00e2n\u0131 yok. Suyu gazlarca zenginle\u015ftirmeye, \u201coksijenlendirmeye\u201d gelince. Bir gaz\u0131n suda \u00e7\u00f6z\u00fcnebilmesi i\u00e7in gerekli \u015fartlar vard\u0131r. \u00c7\u00f6z\u00fcnebilirlik su s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131yla ters orant\u0131l\u0131d\u0131r. Su ne kadar so\u011fuksa i\u00e7inde o kadar \u00e7ok gaz \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcr. Oksijen de bu gazlardan biri. Velev ki teorik olarak bu b\u00f6lgelere oksijen enjekte ettiniz, o durumda bile oksijen ilk \u00f6nce oksidasyonda kullan\u0131lacakt\u0131r. Yani, ortamdaki kirleticiler bu oksijeni kullanacak ve okside olacakt\u0131r. Yani, bu oksijeni bir anlamda m\u00fcsilaj kullanacak. Bunlar basit kimya kurallar\u0131. Hem denizdeki fosfat ve nitrat dengesinin bozuldu\u011funu hem de denize oksijen verilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorlar. Bu kadar b\u00fcy\u00fck bir k\u00fctleye iki-\u00fc\u00e7 pervaneyle nas\u0131l m\u00fcdahale edilebilir? \u00c7\u0131narc\u0131k \u00e7ukuru 1272 metre. Deniz y\u00fczeyini \u00e7alkalamaktan nas\u0131l bir fayda gelir?<\/p>\n

Bir yandan da m\u00fcsilaj\u0131 k\u00fcresel \u0131s\u0131nmaya ba\u011flayarak ve \u201cdo\u011fa olay\u0131\u201d diyerek buradaki sorumlulu\u011fu \u00fcstlenmekten ka\u00e7\u0131nma tavr\u0131n\u0131 yayg\u0131n olarak g\u00f6r\u00fcyoruz. M\u00fcsilaj\u0131n \u201cdo\u011fal bir olay\u201d olmas\u0131 ne anlam ifade ediyor?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00d6l\u00fcm de do\u011fal bir olay, hepimizin ba\u015f\u0131na gelecek. Ama trafik kazas\u0131nda \u00f6l\u00fcyorsan\u0131z bu do\u011fal \u00f6l\u00fcm de\u011fildir. M\u00fcsilaj o anlamda \u201cdo\u011fal\u201d bir olay de\u011fil. Do\u011fal bir olay olsayd\u0131, Marmara\u2019n\u0131n 2000 senelik o\u015finografik tarihinde buna mutlaka rastlard\u0131k. Osmanl\u0131\u2019da Marmara Denizi k\u0131zarsa kay\u0131tlara ge\u00e7mez miydi? Marmara Denizi\u2019ndeki anomaliler 1989\u2019dan itibaren ba\u015fl\u0131yor. \u201889\u2019dan \u00f6nce b\u00f6yle \u015feyler yok ki. Bunu biraz oturup d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerek.<\/p>\n

\u201889 \u00f6ncesi durum nas\u0131ld\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

Marmara\u2019da bal\u0131k bol, biyo\u00e7e\u015fitlilik tavan… K\u0131rm\u0131z\u0131 veya ye\u015fil su, salya, deniz anas\u0131 istilas\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fcyordu. O zamanlar Marmara Denizi bir sinyal vermiyordu. Kumkap\u0131\u2019da sekiz-dokuz kiloluk sinarit, Beykoz\u2019da on kiloluk k\u0131rlang\u0131\u00e7 tutulurdu. Uskumruya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda sandal bat\u0131r\u0131rd\u0131k. Palamut o kadar \u00e7ok tutulurdu ki, eve getirdi\u011fimizde \u201cyine mi?\u201d diye b\u00fcy\u00fcklerimizden f\u0131r\u00e7a yerdik.<\/p>\n

\"\"
B\u00fcy\u00fckada a\u00e7\u0131klar\u0131 (Foto\u011fraf: \u015eebnem Co\u015fkun)<\/figcaption><\/figure>\n

1989\u2019da ne oldu?<\/em><\/strong><\/p>\n

1960\u2019larda Hali\u00e7\u2019in kirlenmesiyle deniz kirlili\u011fi olgusu hayat\u0131m\u0131za girdi. Ama o kirlilik bug\u00fcn anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z t\u00fcrden bir deniz kirlili\u011fi de\u011fildi. Denizde y\u00fczen sebzelerin yaratt\u0131\u011f\u0131 kirlilik veya da\u011f\u0131n\u0131k noktalardan y\u00fczeye ula\u015fan \u00e7ok daha az bir n\u00fcfusun at\u0131klar\u0131, bug\u00fcnk\u00fc kirlilikten \u00e7ok farkl\u0131. Hakl\u0131 olarak o tarihlerde devlet ve yerel idare \u0130stanbul\u2019un kanalizasyon ve ya\u011fmur suyunun bertaraf\u0131 ile i\u00e7me suyunun planlanmas\u0131 i\u00e7in yabanc\u0131 m\u00fchendislik firmalar\u0131n\u0131n i\u00e7inde oldu\u011fu DAMOC (Daniel-Mann-Jhonson\/Alvard-Burdic\/Mendhall\/Havson Motor-Chechi and Comp) konsorsiyumunun projesi \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131. O g\u00fcnk\u00fc teknolojik \u015fartlarda \u0130stanbul\u2019un at\u0131k suyunun bertaraf\u0131 i\u00e7in biyolojik ar\u0131tma sistemleri kurulmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Kanalizasyon ar\u0131tma sistemleriyle ilgili projelendirme yap\u0131ld\u0131. Hatta DAMOC projesi \u0130stanbul\u2019da at\u0131k suyun ar\u0131t\u0131lmas\u0131n\u0131n deniz kenar\u0131ndaki b\u00f6lgelerde de\u011fil, karasal b\u00f6lgelerde yap\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6neriyordu. Proje 1971\u2019de sunuldu. DAMOC projesi hayata ge\u00e7seydi \u0130stanbul\u2019un o g\u00fcnk\u00fc sorunu \u00e7a\u011fda\u015f bir \u015fekilde \u00e7\u00f6z\u00fclecekti. Proje ger\u00e7ekle\u015ftirilmedi, Marmara\u2019dan \u00e7ok \u201csular akt\u0131\u201d.<\/p>\n

Neydi o \u201csular\u201d?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u0130stanbul bug\u00fcnk\u00fc kadar b\u00fcy\u00fck de\u011fildi, ama o zaman da \u201cmegakent\u201d denirdi. Yine yeni bir konsorsiyumla \u0130stanbul Kanalizasyon Projesi Revizyonu ad\u0131 alt\u0131nda CAMP-Tekser isimli bir proje \u00fcretildi. DAMOC \u0130stanbul Kanalizasyon ve Su Temini projesiydi, CAMP-Tekser ise onun \u201crevizyonu!\u201d. \u0130lk i\u015f ar\u0131tmalar \u201c\u00f6n ar\u0131tmaya\u201d \u00e7evrildi. Politik ak\u0131l ve onun \u015fak\u015fak\u00e7\u0131lar\u0131 \u201cPisli\u011fi kolekt\u00f6rlerde toplar\u0131z, Derin Deniz De\u015farj\u0131yla Marmara\u2019n\u0131n alt ak\u0131nt\u0131s\u0131na basar\u0131z ve Karadeniz\u2019e g\u00f6ndeririz\u201d dediler. En iyi \u015fartlarda alt ak\u0131nt\u0131n\u0131n sadece y\u00fczde 10\u2019u Karadeniz\u2019e ula\u015f\u0131yor. Bilim insanlar\u0131n\u0131n y\u00fczde 90\u2019\u0131 aya\u011fa kalkt\u0131. \u201cBu olmaz\u201d dendi. Ama dinleyen olmad\u0131. Kamuoyunda b\u00fcy\u00fck tart\u0131\u015fmalar ya\u015fand\u0131. Fakat idare bilimle inatla\u015farak bu revizyonu uygulamaya soktu. Bu, Bedrettin Dalan\u2019\u0131n \u201cHali\u00e7 g\u00f6zlerimin rengi gibi olacak\u201d dedi\u011fi d\u00f6nemdir.<\/p>\n

Marmara\u2019da oksijen miktar\u0131 yerlerde s\u00fcr\u00fcn\u00fcyor. Oksijen \u015fu an m\u00fcsilaj y\u00fcz\u00fcnden daha da d\u00fc\u015f\u00fck. Marmara Denizi\u2019nin \u201co b\u00f6lgesi bu b\u00f6lgesi\u201d yok. Bir havuza i\u00e7me suyu doldurup bir k\u00f6\u015fesinden pis su bassan\u0131z o su i\u00e7ilir mi?<\/p>\n

Teknik olarak bu nas\u0131l uyguland\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

\u0130lk \u00f6nce Kuzey ve G\u00fcney Hali\u00e7 kolekt\u00f6rleri yap\u0131ld\u0131. Hali\u00e7\u2019in b\u00fct\u00fcn pisli\u011fi borularla (ku\u015faklama kolekt\u00f6rleri) toplanarak Ah\u0131rkap\u0131 \u00f6n\u00fcnden Derin Deniz De\u015farj\u0131 y\u00f6ntemiyle Marmara\u2019ya bas\u0131ld\u0131. Denizin alt ak\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 bir bant (konvey\u00f6r) gibi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcler ve at\u0131k sular\u0131n Karadeniz\u2019e gitmesini umdular. Velev ki b\u00fct\u00fcn at\u0131k su Karadeniz\u2019e ula\u015fsayd\u0131, o zaman da Karadeniz kirlenecekti. Ne yaz\u0131kt\u0131r ki, k\u0131sa s\u00fcrede bu Derin Deniz De\u015farj y\u00f6ntemi T\u00fcrkiye\u2019deki t\u00fcm belediyelere \u00f6rnek oldu. Karadeniz, Marmara ve Ege\u2019deki t\u00fcm kurum ve kurulu\u015flar bu kervana kat\u0131ld\u0131. Ge\u00e7en zaman zarf\u0131nda Derin Deniz De\u015farj\u0131n\u0131 aklamak i\u00e7in y\u00f6netmelikler \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. \u201cDerin Deniz De\u015farj\u0131 seyreltmeyle ar\u0131tma yap\u0131yor\u201d dendi. Evet, seyrelme oluyor. Bir bardak temiz suya bir damla kirli su eklesem kirlilik seyrelir. Ama o su i\u00e7ilir mi? Hi\u00e7bir ar\u0131tma yapmaks\u0131z\u0131n, nas\u0131l olsa seyreliyor d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle at\u0131klar denizlere boca edilmeye ba\u015fland\u0131. Ne kadar seyrelirse seyrelsin, 32 senenin sonunda geldi\u011fimiz nokta bu. Ancak, Derin Deniz De\u015farj\u0131na taraftar olanlar zaman\u0131nda alt ak\u0131nt\u0131n\u0131n kendi \u201cke\u015fifleri\u201d olan ODT\u00dc kanal\u0131 yoluyla \u201cg\u00fcld\u00fcr g\u00fcld\u00fcr\u201d Karadeniz\u2019e gitti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorlard\u0131. Bunu ispatlamak i\u00e7in \u201cMarmara Denizi\u2019nin alt ak\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 boyad\u0131lar\u201d. Neden boyand\u0131? Marmara\u2019n\u0131n dip ak\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131n Karadeniz\u2019e gitti\u011fini ispatlamak i\u00e7in boyad\u0131lar. Alt ak\u0131nt\u0131n\u0131n ancak y\u00fczde 10\u2019u Karadeniz\u2019e ula\u015f\u0131yor, o da uygun \u015fartlar alt\u0131nda. \u015eimdi de \u00f6yle, ge\u00e7mi\u015fte de \u00f6yleydi. Bunca \u015fey ya\u015fand\u0131ktan sonra, \u201cMarmara Denizi zaten hastayd\u0131\u201d deniyor. De\u011fildi, bu hale 1989 sonras\u0131 getirildi, daha do\u011frusu taamm\u00fcden \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n

Bahsetti\u011finiz y\u0131llar \u0130stanbul\u2019a neoliberal m\u00fcdahalelerin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 y\u0131llar. Marmara Denizi\u2019nin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n neoliberal kentle\u015fme politikalar\u0131yla nas\u0131l bir ili\u015fkisi var?<\/em><\/strong><\/p>\n

1989 \u0130stanbul i\u00e7in tasarlanan neoliberal politikalar\u0131n devreye sokuldu\u011fu d\u00f6neme denk geliyor. O zamanlar CAMP-Tekser projesine kar\u015f\u0131 \u00c7ED raporunun muadili olan \u0130ngiltere konumlu Jones and Stokes Associates taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan \u00e7evre etki de\u011ferlendirme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 bug\u00fcnk\u00fc durumu tarif ediyordu. \u201cDerin Deniz De\u015farj\u0131 yaparsan\u0131z, T\u00fcrkiye\u2019de bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011fa nokta koyars\u0131n\u0131z. T\u00fcr \u00e7e\u015fitlili\u011fi azal\u0131r mevcut t\u00fcrlerin fert adetinde art\u0131\u015f olur. Oksijen dramatik \u015fekilde d\u00fc\u015fer, canl\u0131l\u0131k yok olur\u201d deniyordu. Tam olarak belirtmek gerekirse, Biyolojik Rapor ve \u00c7evresel De\u011ferlendirme b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, giri\u015f k\u0131sm\u0131 sonunda, \u201cBiyolojik bak\u0131mdan, projeden etkilenebilecek deniz kaynaklar\u0131, Ege Denizi\u2019nden Karadeniz\u2019e kadar uzanmaktad\u0131r K\u0131sa vadede \u00f6l\u00e7\u00fclenebilir etkiler, proje sahas\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kalabilir. Ancak, uzun vadede, \u0130stanbul ve \u0130zmit\u2019in yerle\u015fme sahalar\u0131n\u0131n, Ege\u2019den Karadeniz\u2019e kadar b\u00fct\u00fcn saha i\u00e7inde, su niteli\u011fini ve biyolojik kaynaklar\u0131 etkilemesi beklenmektedir\u201d vurgusu yap\u0131l\u0131yor. Ama bug\u00fcn de pek \u00e7ok projede g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi bilimle inatla\u015farak bu garabet sistem hayata ge\u00e7irildi.<\/p>\n

\"\"
Kad\u0131k\u00f6y sahili, deniz alt\u0131ndan g\u00f6r\u00fcn\u00fcm… (Foto\u011fraf: \u0130sa \u015eahint\u00fcrk)<\/figcaption><\/figure>\n

Derin Deniz De\u015farj\u0131 nerelerde yap\u0131l\u0131yor?<\/em><\/strong><\/p>\n

Derin Deniz De\u015farj\u0131 her yerde yap\u0131l\u0131yor. Tekirda\u011f, Bursa, Kocaeli\u2026 Fabrikalarda sanayide, kasabalarda, k\u00f6ylerde, tatil sitelerinde akl\u0131n\u0131za gelebilecek her tesiste hep bu y\u00f6ntem kullan\u0131l\u0131yor. Yasal oldu\u011fu i\u00e7in \u201cbasar\u0131m alt ak\u0131nt\u0131ya suyu\u201d deniyor. Baz\u0131 yerlerde \u00fc\u00e7 be\u015f metrelik borularla, derin de\u015farj bile diyemeyece\u011fimiz y\u00f6ntemlerle 10-15 metre derinli\u011fe veriliyor at\u0131klar. \u0130lk yap\u0131lan G\u00fcney ve Kuzey Hali\u00e7 kolekt\u00f6rleri h\u00e2l\u00e2 \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, toplanan at\u0131klar Ah\u0131rkap\u0131\u2019dan Bo\u011fazi\u00e7i giri\u015finde 63 metre derinlikte Marmara Denizi\u2019ne bas\u0131l\u0131yor. Burada \u201c\u00f6n ar\u0131tma\u201d yap\u0131l\u0131yor, ama senelerce topluma bunun \u201car\u0131tma\u201d oldu\u011fu s\u00f6ylendi. Kolekt\u00f6rler, yani toplay\u0131c\u0131 kanallar ge\u00e7mi\u015fte \u201car\u0131tma sistemi\u201d olarak lanse edildi. Kurba\u011fal\u0131dere ve G\u00f6ksu ayn\u0131 palyatif y\u00f6ntemle temizlenmi\u015f gibi yap\u0131ld\u0131. B\u00fcy\u00fck borularla bu derelerin kirlili\u011fini toplay\u0131p Derin Deniz De\u015farj\u0131 yoluyla ar\u0131tmadan denize verdiler. At\u0131k suyu g\u00f6stermelik bir ar\u0131tmayla denize de\u015farj ederseniz kirlenmeye yol a\u00e7ars\u0131n\u0131z. \u0130\u00e7me suyu ayar\u0131nda ar\u0131tsan\u0131z bile, bu miktar tatl\u0131 suyu Akdeniz k\u00f6kenli alt ak\u0131nt\u0131ya de\u015farj etti\u011finizde kirlenme anlam\u0131na gelir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ortam\u0131n tuzlulu\u011funa etki eder. \u015eaka de\u011fil, \u0130stanbul\u2019dan 3-3,5 milyon metrek\u00fcp, t\u00fcm Marmara Denizi \u00e7evresinden de 10 milyon metrek\u00fcp\u00fc a\u015fk\u0131n at\u0131k sudan bahsediyoruz.<\/p>\n

Bu mikrobiyal kirlenmeye mi yol a\u00e7\u0131yor?<\/em><\/strong><\/p>\n

Marmara\u2019da her t\u00fcrden kirlenme var. At\u0131k suyu deniz ortam\u0131na boca etti\u011finizde enfeksiyona neden olacak mikrobiyal kirlenmeye yol a\u00e7ars\u0131n\u0131z. Menek\u015fe Plaj\u0131 ve \u00e7evresinde de\u015farj yap\u0131l\u0131yor. Bu alanda suya girdi\u011finizde \u00e7ok ciddi enfeksiyon kapabilirsiniz. Ama daha \u00f6nemlisi var. \u00d6rne\u011fin bir ortama \u00e7ivi b\u0131rakt\u0131n\u0131z. Y\u00fcz sene sonra \u00e7iviyi bulamazs\u0131n\u0131z, havan\u0131n oksijeniyle reaksiyona girer, paslan\u0131r ve yok olur. Hangi kirleticiyi atarsan\u0131z at\u0131n oksidasyon nedeniyle denizin oksijenini t\u00fcketir. Canl\u0131lar solunum yapamaz hale gelir. Bug\u00fcn evlerimizde parlat\u0131c\u0131lar, lavabo a\u00e7\u0131c\u0131lar gibi \u00e7ok ciddi kimyasal maddeler kullan\u0131yoruz. Koskoca bir megapol\u00fcn ve Marmara Denizi\u2019ni \u00e7evreleyen alandaki n\u00fcfusun at\u0131klar\u0131ndan bahsediyoruz. Mikrobiyal kirlenmenin tabii ki pay\u0131 var. Ama Marmara\u2019da \u00e7ok ciddi bir kimyasal ve buna ek olarak plastik kirlenmesi var.<\/p>\n

MAREM olarak plastikler konusunda da \u00f6l\u00e7\u00fcmler yap\u0131yor musunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n

Evet. Marmara Denizi mikroplastik kirlili\u011fi konusunda neredeyse d\u00fcnya birincisi. Ge\u00e7en sene de 17 halk plaj\u0131nda b\u00fcy\u00fck plastik at\u0131klarla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar yapt\u0131k. Makro plastik kirlili\u011finde de berbat seviyedeyiz. Yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7al\u0131\u015fmada maalesef Marmara Denizi\u2019nin plastikler ve \u00e7\u00f6p konusunda d\u00fcnyan\u0131n say\u0131l\u0131 kirli denizlerinden biri oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fck. Elimizde imk\u00e2n olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in nanoplastiklerle ilgili \u00e7al\u0131\u015fma yapam\u0131yoruz. Kim bilir nanoplastikler konusunda durum ne?<\/p>\n

Marmara B\u00f6lgesi gibi k\u00fc\u00e7\u00fck bir alanda 25 milyon insan ya\u015f\u0131yor. Buna ek olarak, b\u00f6lgede sanayi de \u00e7ok yo\u011fun. Hava kirlili\u011fi ile deniz kirlili\u011fi aras\u0131nda nas\u0131l bir ili\u015fki var?<\/em><\/strong><\/p>\n

Deniz ortam\u0131na ula\u015fan hava k\u00f6kenli kirlenme \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n belalar\u0131ndan biri. \u00c7ok ciddi bir olgu, yads\u0131mam. Ama Marmara Denizi\u2019ndeki kirlenmenin boyutlar\u0131na bak\u0131nca devede kulak. Evsel ve end\u00fcstriyel kirlilik olmasayd\u0131, atmosfer nedenli kirlilik Marmara Denizi\u2019nin ba\u015f\u0131n\u0131n belas\u0131 olurdu. Ama Derin Deniz De\u015farj\u0131 y\u00fcz\u00fcnden o kadar b\u00fcy\u00fck bir kirlenme ya\u015fan\u0131yor ki, bu t\u00fcr kirlenmeler ikincil kal\u0131yor. Marmara Denizi zaten \u00f6ld\u00fc. Sorunu hava yoluyla kirlenmeye ba\u011flamak \u201c\u00f6lm\u00fc\u015f birinin yan\u0131nda sigara i\u00e7elim mi, i\u00e7meyelim mi\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcnmeye benzer.<\/p>\n

Deniz k\u0131y\u0131lar\u0131n\u0131n karaya dahil edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n, k\u0131y\u0131lar\u0131n doldurularak kentsel mek\u00e2n yarat\u0131lmas\u0131n\u0131n Marmara Denizi\u2019ne nas\u0131l bir etkisi oldu?<\/em><\/strong><\/p>\n

Her denizin kendine has yap\u0131s\u0131 vard\u0131r. G\u00f6lc\u00fck depremine kadar Marmara Denizi\u2019nden akl\u0131n\u0131z\u0131n almayaca\u011f\u0131 kadar kum al\u0131nd\u0131. B\u00f6lgedeki b\u00fct\u00fcn in\u015faatlar bu kumla yap\u0131ld\u0131. Kumun da kendine g\u00f6re bir ekosistemi var. Deniz kumu kullan\u0131m\u0131 yasakland\u0131, ama h\u00e2l\u00e2 yap\u0131l\u0131yor bu. Marmara Denizi\u2019ne yap\u0131lan de\u015farjlardan dolay\u0131 baz\u0131 yerlerde d\u00f6rt-be\u015f metreyi bulan sediman, yani \u00e7amur birikimi var. Buralarda deniz canl\u0131lar\u0131n\u0131n ya\u015famas\u0131 imk\u00e2ns\u0131z. Bu t\u00fcr yerlerde ya\u015fayabilen denizkestanesi pop\u00fclasyonunda \u00e7ok ciddi bir art\u0131\u015f var. Art\u0131\u015f derken bask\u0131n, neredeyse ba\u015fka t\u00fcr yok. K\u0131y\u0131lardaki dolgu alanlar\u0131 da Marmara Denizi ekosistemini olumsuz etkiliyor. Bir denizin en \u00f6nemli b\u00f6lgelerinden biri olan k\u0131y\u0131 ekosistemini mahvediyorsunuz, ne bekleyebilirsiniz? Zaman\u0131ndaki \u201ckaz\u0131kl\u0131 yollar\u201d tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 da hat\u0131rl\u0131yorum, her zamanki gibi konu\u015fuldu konu\u015fuldu, inatla yap\u0131ld\u0131 ve bug\u00fcnlere geldik. Do\u011fan\u0131n, Marmara Denizi\u2019nin ba\u015f\u0131ndaki bela bir de\u011fil ki, binlerce. Biz bunlar i\u00e7inde en k\u00f6t\u00fcs\u00fcn\u00fc, at\u0131k de\u015farjlar\u0131n\u0131 konu\u015fuyoruz.<\/p>\n

Kirlenmeye ba\u011fl\u0131 anomalilerin emareleri ilk nas\u0131l g\u00f6r\u00fcl\u00fcr oldu?<\/em><\/strong><\/p>\n

Marmara Denizi tarihinde ilk defa, 1989 Temmuz\u2019unda Ktenefor denen deniz analar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden suyun y\u00fczeyinde k\u0131rm\u0131z\u0131 b\u00f6lgeler, k\u0131rm\u0131z\u0131 adac\u0131klar g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015fland\u0131. Bu olay bas\u0131na \u201cMarmara\u2019da k\u0131z\u0131l su olay\u0131\u201d diye yans\u0131d\u0131. Bunu takiben, \u201889\u2019un ekim ay\u0131nda \u00dcsk\u00fcdar, Kartal ve Adalar \u00fc\u00e7geninde muazzam bir bal\u0131k \u00f6l\u00fcm\u00fc ya\u015fand\u0131. Koca koca karag\u00f6zler, k\u0131rlang\u0131\u00e7lar, a\u011f\u0131rl\u0131kla dip bal\u0131klar\u0131 \u00f6ld\u00fc. Valilik \u0130stanbul ve Karadeniz\u2019in baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerinde bal\u0131k sat\u0131\u015f\u0131n\u0131 ve t\u00fcketimini yasaklamak zorunda kald\u0131. 1992\u2019de Marmara Denizi \u00e7imen ye\u015fili bir renge b\u00fcr\u00fcnd\u00fc. O tarihe kadar istavrit \u00e7aparileri beyaz t\u00fcyden yap\u0131l\u0131rken \u201892\u2019den sonra ye\u015fil iplerden yap\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc hayvansal plankton azald\u0131, yerini bitkisel plankton doldurdu. Bal\u0131klar\u0131n da besin rejimleri de\u011fi\u015fti, bir anlamda vejetaryen oldular. Geceleri \u0131\u015f\u0131l \u0131\u015f\u0131l g\u00f6r\u00fcnen yakamoz dedi\u011fimiz canl\u0131 1993 Temmuz\u2019unda \u00f6yle bir \u00e7o\u011fald\u0131 ki, Marmara Denizi k\u0131pk\u0131rm\u0131z\u0131 kesildi. 1995\u2019te eyl\u00fcl ay\u0131nda ilk defa tarakl\u0131 med\u00fczlerin istilas\u0131 ya\u015fand\u0131. Bal\u0131k\u00e7\u0131lar bu olaya \u201ckaykay\u201d ismini verdiler. Tarakl\u0131 med\u00fcz istilas\u0131ndan dolay\u0131 iki sene bal\u0131k avlanamad\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc a\u011flar kalkm\u0131yordu. 1996-97\u2019ye kadar orkinos avc\u0131l\u0131\u011f\u0131 Sivriada\u2019n\u0131n a\u00e7\u0131klar\u0131nda yap\u0131l\u0131rd\u0131. Beykoz\u2019a kadar k\u0131l\u0131\u00e7 bal\u0131\u011f\u0131 avlanabiliyordu. Bunlar ortadan kalkt\u0131. Avc\u0131l\u0131klar\u0131 \u00e7ok az miktarda Marmara Adas\u0131 bat\u0131s\u0131nda yap\u0131labilir hale geldi, ama kayda de\u011fer de\u011fil. Marmara Denizi\u2019nde beyaz kum midyesi denen bir canl\u0131 var. 1996-97\u2019ye kadar b\u00fcy\u00fck miktarlarda beyaz kum midyesi istihsali yap\u0131l\u0131rd\u0131. \u00c7ok k\u0131ymetliydi, yurtd\u0131\u015f\u0131na ihra\u00e7 edilirdi, T\u00fcrkiye\u2019ye ciddi bir ekonomik getirisi vard\u0131. Beyaz kum midyeleri DSP ve PSP ad\u0131 verilen biyolojik zehirden dolay\u0131 ithal edilen \u00fclkeler taraf\u0131ndan iade edilir oldu. Biri diyaretik, yani ishal yapan, di\u011feri paralitik, yani fel\u00e7 eden zehirler. Bu zehirler denizdeki planktondan kaynaklan\u0131yor. Ba\u015fta, ihracat aksamas\u0131n diye konu ile ilgili \u00f6l\u00e7\u00fcm laboratuvarlar\u0131 kuruldu, d\u00fczenli \u00f6l\u00e7\u00fcmler yap\u0131ld\u0131. Bu planktonun s\u00fcrekli artt\u0131\u011f\u0131 fark edildi. Bu y\u00fczden 2000 y\u0131l\u0131nda kum midyesi avc\u0131l\u0131\u011f\u0131 yasakland\u0131 ve halen de stoklar olmas\u0131na ra\u011fmen yasak alt\u0131nda. 2000\u2019lerin ba\u015f\u0131na gelindi\u011finde Marmara\u2019da bal\u0131k istihsali dramatik bir \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcyor. Zaman\u0131nda Marmara\u2019da ya\u015fayan ekonomik \u00f6neme sahip 124 bal\u0131k t\u00fcr\u00fc erozyona u\u011fruyor. B\u00fct\u00fcn \u00fcretimi bir-iki t\u00fcr ta\u015f\u0131r hale geliyor. Bunlar da art\u0131k bal\u0131klar\u0131n daha k\u00fc\u00e7\u00fck formlar\u0131, yani l\u00fcfer yerine \u00e7inekop ve istavrit, sardalya gibi bal\u0131klar. 2010\u2019da su \u00fcr\u00fcnleri end\u00fcstrisinde \u00f6nemli rol oynayan bal\u0131k t\u00fcrlerinin say\u0131s\u0131 d\u00f6rde, be\u015fe d\u00fc\u015f\u00fcyor. Bu arada belirtmek gerek; kirlili\u011fin d\u00fcnyaca kabul edilen \u00fc\u00e7 faz\u0131 vard\u0131r. Birinci fazda, kirletici unsurlara dayanabilen t\u00fcrler kal\u0131r, dayanamayanlar ya \u00f6l\u00fcr ya da ortam\u0131 terk eder. \u0130kinci fazda, ortamda kalan dayanabilen t\u00fcrlerin fert adetlerinde patlamalar olur, t\u00fcr \u00e7e\u015fitlili\u011fi azal\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve son fazdaysa biyotik ortam abiyotik ortama, yani canl\u0131 ortam, cans\u0131z ortama d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n

Olu\u015fan bu ortam\u0131n insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na nas\u0131l etkileri var? \u00d6rne\u011fin bug\u00fcn Marmara\u2019da y\u00fczmek ya da bu sularda yeti\u015fen deniz \u00fcr\u00fcnlerini yemek insanlar\u0131 nas\u0131l etkiler?<\/em><\/strong><\/p>\n

32 senedir a\u00e7\u0131k foseptik haline getirilmi\u015f bir denize giriyoruz. Hatta bu durum \u00e7o\u011fu yerde \u201cmavi bayrak\u201dla te\u015fvik ediliyor. Deniz salyas\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcnce mi akl\u0131m\u0131za geldi denize girip giremeyece\u011fimiz? Marmara Denizi men\u015feli bal\u0131klar ve di\u011fer su \u00fcr\u00fcnlerinin t\u00fcketimine gelince; Marmara\u2019da yakalanm\u0131\u015f sinarit mi kald\u0131? Ya da kalkan bal\u0131\u011f\u0131? Gelincik bulabiliyor musunuz? \u0130strangilos desem ne oldu\u011funu anlayacak ka\u00e7 ki\u015fi var? Marmara ve Bo\u011fazi\u00e7i\u2019nin tepsi gibi karag\u00f6zleri nerede? Marmara\u2019dan yakalanm\u0131\u015f istakoz mu var da bana soruyorsunuz? L\u00fcfer, ki o da yok, en kabas\u0131 sar\u0131kanat, palamut gibi g\u00f6\u00e7er bal\u0131klar konu d\u0131\u015f\u0131. Yerlilerden hi\u00e7bir \u015fey kalmad\u0131 ki! Bir tek \u201camman\u201d diyece\u011fim su \u00fcr\u00fcn\u00fc midye, siz siz olun sak\u0131n ha\u2026<\/p>\n

Koskoca bir denizin yok olmas\u0131 ve ona ba\u011fl\u0131 t\u00fcrlerin sessiz sedas\u0131z ortadan kalkmas\u0131, bu tepkisizlik de garip de\u011fil mi?<\/em><\/strong><\/p>\n

Garip tabii. B\u00fct\u00fcn bunlar g\u00f6z g\u00f6re g\u00f6re oldu. 2000\u2019li y\u0131llardan itibaren Adalar\u2019\u0131n bat\u0131s\u0131ndan Gemlik K\u00f6rfezi\u2019ne kadar uzanan hattan ba\u015flayarak bat\u0131ya do\u011fru, anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z anlamda hayat neredeyse tamamen bitti, t\u00fcr \u00e7e\u015fitlili\u011fi birka\u00e7 t\u00fcre kadar indi. Yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n da, bal\u0131k\u00e7\u0131lar\u0131n ifadelerinin de ortaya koydu\u011fu, bu b\u00f6lgede g\u00f6r\u00fclen tek canl\u0131 denizkestanesiydi. \u0130lgin\u00e7tir, bu alandaki denizkestaneleri b\u00fcy\u00fcyemeden, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck miktarlarda \u00fcr\u00fcyorlar. Olgunlu\u011fa eri\u015fmeden \u00f6l\u00fcyorlar ve deniz taban\u0131nda katmanlar olu\u015fuyor. 2010\u2019da halk uyanm\u0131\u015f, simge bal\u0131klarla ilgili kampanyalar yap\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. L\u00fcfer \u015fenlikleri yap\u0131l\u0131yordu. Ama l\u00fcfer o tarihte bile k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fczden \u00e7oktan \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. \u00c7akal erikle yap\u0131lan gelincik bal\u0131\u011f\u0131 yahnisi var m\u0131? Yok. Lakerdan\u0131n ne oldu\u011funu art\u0131k \u00e7ok az ki\u015fi biliyor. Sezon ba\u015f\u0131nda bal\u0131k\u00e7\u0131 \u201cbu sene bal\u0131k \u00e7ok olacak\u201d diyor. Sezon boyunca \u201csular so\u011fumad\u0131, ondan bal\u0131k yok\u201d diye bahane buluyor. Sezon sonu \u201cbu sene de k\u00f6t\u00fc ge\u00e7ti\u201d deniyor. \u00d6yle ge\u00e7ip gidiyor…<\/p>\n

\"\"
B\u00fcy\u00fckada sahili<\/figcaption><\/figure>\n

Kaybolan t\u00fcrlerin, \u00f6rne\u011fin l\u00fcferin yerini s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011finiz gibi istilac\u0131 t\u00fcrler mi ald\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n

2012\u2019den itibaren balon bal\u0131\u011f\u0131 gibi istilac\u0131 t\u00fcrler g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015fland\u0131. \u0130leride neye evrilir, bilmek zor. Midye ve istiridye yataklar\u0131n\u0131 mahveden Styela clava diye bir tunikat var. \u0130zmit K\u00f6rfezi\u2019nde yo\u011fun bir pop\u00fclasyonu var. Baz\u0131 istilac\u0131 kabuklular ve uzak denizlerden gelen deniz salyangozu t\u00fcrleri g\u00f6r\u00fclebiliyor. Hen\u00fcz pop\u00fclasyonu az olan baz\u0131 deniz kestanesi t\u00fcrleri var. \u0130stilac\u0131 ak\u0131n\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nday\u0131z. Marmara\u2019da hangi canl\u0131n\u0131n tutunaca\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz. Bir\u00e7ok istilac\u0131 t\u00fcr geliyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc istilac\u0131larla rekabet edecek t\u00fcr yok. \u0130stilac\u0131 t\u00fcrlerin Marmara\u2019n\u0131n biyolojik yap\u0131s\u0131n\u0131 nas\u0131l evirece\u011fi me\u00e7hul. 1989\u2019da Marmara Denizi \u00f6ld\u00fc. Bu tarihten \u00f6nceki Marmara\u2019ya yeniden kavu\u015fmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Marmara Denizi yeni bir yol bulacak. Bu yolu a\u00e7makta yard\u0131mc\u0131 olursak belki kokmayan, simsiyah olmayan, iki \u00e7e\u015fit de olsa bal\u0131\u011f\u0131 olan bir Marmara Denizi olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabiliriz. Ama eski Marmara\u2019y\u0131 tamamen unutun, o gitti, \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, d\u00f6nmez.<\/p>\n

MAREM raporlar\u0131nda termik santrallerin deniz kirlili\u011fine etkilerinden de bahsediyorsunuz\u2026<\/strong><\/p>\n

Termik santrallerde kullan\u0131lan so\u011futma sular\u0131 denizlerden al\u0131n\u0131yor. Marmara\u2019dan tuzlu so\u011fuk suyu al\u0131yorsunuz, s\u0131cak su veriyorsunuz. O borular\u0131n i\u00e7inde k\u0131sa s\u00fcrede fouling organizma dedi\u011fimiz midyeler, tunikatlar \u00e7o\u011fal\u0131yor. Boru daral\u0131p su ge\u00e7mez hale geliyor. Borular\u0131 temizlemek i\u00e7in kimyasal madde kullan\u0131l\u0131yor. Daralan borular\u0131n i\u00e7ine bu canl\u0131lar\u0131 \u00f6ld\u00fcrmek i\u00e7in klor, klordioksit ve farkl\u0131 kimyasallar bas\u0131l\u0131yor. Borular\u0131n bir ucu a\u00e7\u0131k ve deniz i\u00e7inde. Daha bakir olan G\u00fcneybat\u0131 Marmara\u2019ya ve o b\u00f6lge i\u00e7in planlanan termik santrallere bakal\u0131m. Orada santrallerin d\u0131\u015f\u0131nda, gemi par\u00e7alama ve metal\u00fcrji fabrikalar\u0131 var. Bu yap\u0131lar Akdeniz foklar\u0131n\u0131n ma\u011faralar\u0131n\u0131n \u00fczerine kuruldu. Ma\u011faralar\u0131n tepelerini delip i\u00e7lerine beton enjekte ettiler. Marmara Denizi\u2019nde \u00e7ok az kalan deniz kaplumba\u011fas\u0131 pop\u00fclasyonu var. Bu kaplumba\u011falar\u0131n nerelere yumurtlad\u0131klar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmak ve korumaya almak i\u00e7in ara\u015ft\u0131rma yapmak istiyoruz, ama finans bulam\u0131yoruz. Kaplumba\u011falar\u0131n yumurtlad\u0131klar\u0131 alana \u015eark\u00f6y Termik santrali yap\u0131lmak istendi, \u00c7ED raporu safhas\u0131nda durduruldu. Tekirda\u011f Marmara Denizi\u2019nin \u201crehabilite edebilirsek en az\u0131ndan biraz bal\u0131k gelir\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz yerlerinden biri. Ama Tekirda\u011f k\u0131y\u0131lar\u0131nda plans\u0131z bir \u015fekilde faaliyet g\u00f6steren limanlar ba\u015fa bela, ayr\u0131ca Tekirda\u011f K\u00f6rfezi\u2019ne kimyasal depolama alan\u0131 yap\u0131lmak isteniyor. En b\u00fcy\u00fck bela da d\u00fcnyan\u0131n en kirli akarsular\u0131ndan biri olarak kabul edilen Ergene Nehri ku\u015faklama kolekt\u00f6rleriyle \u00e7evrildi, bug\u00fcn yar\u0131n Tekirda\u011f\u2019dan Derin Deniz De\u015farj\u0131yla Marmara Denizi\u2019ne bas\u0131lacak. Marmara\u2019n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, Saros\u2019ta da \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir bela var: Do\u011faya, bilime ve hatta hukuka inat yap\u0131lmak istenen likit do\u011falgaz liman\u0131 ve boru hatt\u0131 hafriyat ve in\u015faat \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131. 1989 \u00f6ncesinde Marmara Denizi neyse Kuzey Ege de \u015fimdi o durumda. Ne yaz\u0131k ki, ayn\u0131 inatla\u015fma Saros\u2019u da Marmara Denizi\u2019ne \u00e7evirecek gibi.<\/p>\n

Bir bardak temiz suya bir damla kirli su eklesem kirlilik seyrelir. Ama o su i\u00e7ilir mi? At\u0131k suyu g\u00f6stermelik bir ar\u0131tmayla denize de\u015farj ederseniz enfeksiyona neden olacak mikrobiyal kirlenmeye yol a\u00e7ars\u0131n\u0131z. 32 senedir a\u00e7\u0131k foseptik haline getirilmi\u015f bir denize giriyoruz. Hatta bu durum \u00e7o\u011fu yerde \u201cmavi bayrak\u201dla te\u015fvik ediliyor.<\/p>\n

Marmara B\u00f6lgesi\u2019nin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015fken, MAREM raporlar\u0131nda Ergene nehrindeki kirlenmenin Marmara Denizi\u2019ne etkilerine de dikkat \u00e7ekiyorsunuz…<\/p>\n

Ergene d\u00fcnyan\u0131n en kirli akarsular\u0131ndan biri olarak kabul ediliyor. \u201cSuyu ar\u0131t\u0131yoruz, ama tuzlulu\u011funu gideremedik\u201d diyorlar. Tuzluluk dedikleri arsenik ve siyan\u00fcr tuzlar\u0131! \u201cRengini gideremedik\u201d diyorlar. O da suyun bulan\u0131kl\u0131\u011f\u0131. Tekirda\u011f\u2019\u0131n yan\u0131ba\u015f\u0131ndan Derin Deniz De\u015farj y\u00f6ntemiyle bu at\u0131k suyu da Marmara Denizi\u2019ne basacaklar. Bas\u0131yor bile olabilirler. Ben sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinde de bulunuyorum. Bize o b\u00f6lgeyi gezdirdiler. \u201cKimyasal ar\u0131tmay\u0131 g\u00f6sterin\u201d dedim. G\u00f6steremediler, halbuki Ergene\u2019nin suyunun neredeyse tamam\u0131 kimyasal. Kuzey-G\u00fcney Hali\u00e7 kolekt\u00f6rlerini yap\u0131p pisli\u011fi Marmara Denizi\u2019ne basan ekip ayn\u0131 tiyatroyu Ergene\u2019de sahneye koyuyor. Oyuncular ayn\u0131, oyun ayn\u0131, sahne farkl\u0131\u2026<\/p>\n

Bu manzara kar\u015f\u0131s\u0131nda yerel y\u00f6netimler ve merkezi idareden bir ses \u00e7\u0131km\u0131yor. Marmara Denizi\u2019nin rehabilite edilmesi i\u00e7in ne yap\u0131lmas\u0131 gerekiyor? Y\u00f6neticilerin nas\u0131l bir sorumluluk almas\u0131 gerekir sizce?<\/em><\/strong><\/p>\n

Bug\u00fcne kadar yap\u0131lan palyatif m\u00fchendislik hizmetlerinin masaya yat\u0131r\u0131lmas\u0131 ve yap\u0131lan hatalar\u0131n a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde kamuoyuna deklare edilmesi gerekir. \u0130stanbul\u2019da yeni bir y\u00f6netim var, ge\u00e7mi\u015fin hatalar\u0131 onlara ait de\u011fil. Kirlenmenin tarih\u00e7esine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ba\u015frolde \u0130SK\u0130 var. \u015eu anki \u0130BB y\u00f6netimi \u201cBu i\u015f bug\u00fcne kadar yanl\u0131\u015f yap\u0131ld\u0131. Bir program yapt\u0131k, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki be\u015f-on senede bunlar\u0131 d\u00fczeltece\u011fiz\u201d demeli ve ak\u0131lc\u0131, bilimle inatla\u015fmayan bir program\u0131 da ortaya koymal\u0131. Bu yap\u0131l\u0131rsa, Pandora\u2019n\u0131n kutusu a\u00e7\u0131l\u0131r ve bakanl\u0131klar, yani h\u00fck\u00fcmetler mazeret \u00fcretemez. O zaman Ergene Derin Deniz De\u015farj\u0131 da, Marmaray\u2019\u0131n hafriyat\u0131n\u0131n neden \u00c7\u0131narc\u0131k \u00c7ukuru\u2019na bo\u015falt\u0131ld\u0131\u011f\u0131 da, Kurba\u011fal\u0131dere\u2019nin kirli sular\u0131n\u0131n neden Marmara\u2019ya bas\u0131ld\u0131\u011f\u0131 da, bunlara kimlerin yol verdi\u011fi de sorgulan\u0131r, ortaya \u00e7\u0131kar. Bu problemi ancak ve ancak Marmara Denizi\u2019nin kirletilme ge\u00e7mi\u015fiyle y\u00fczle\u015ferek \u00e7\u00f6zebiliriz.<\/p>\n

Marmara Denizi\u2019nin sadece bir suyolu olarak g\u00f6r\u00fclmesinin, toplumun denizle ili\u015fkisinin kesilmesinin k\u00fclt\u00fcrel ve ideolojik nedenleri de var herhalde. Peki, sivil toplum denizle ilgili nas\u0131l talepler geli\u015ftirmeli?<\/em><\/strong><\/p>\n

Belediye ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 makam\u0131n\u0131n Bo\u011fazi\u00e7i\u2019nin ve denizin de\u011ferinin fark\u0131nda olmas\u0131 l\u00e2z\u0131m. Okullarda Marmara Denizi\u2019yle ilgili bir ders var m\u0131? D\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok kentinde do\u011fa tarihi m\u00fczeleri var. \u0130stanbul\u2019da var m\u0131? Yok. Do\u011fa tarihi m\u00fczesi olgusu 1800\u2019lerden bug\u00fcne gelir. Biz hi\u00e7 de\u011filse bir Bo\u011fazi\u00e7i m\u00fczesi yapabiliriz. O m\u00fczede \u00e7ocuklar Marmara Denizi\u2019nin ak\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 tan\u0131yabilir, canl\u0131lar\u0131n\u0131, jeolojisini tan\u0131yabilir. M\u00fcze sadece gezdi\u011finiz, hayattan kopuk bir yer olmamal\u0131. M\u00fczede bir laboratuvar, k\u00fct\u00fcphane olmal\u0131, denizle ilgili bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir yer olmal\u0131, yani canl\u0131 bir mek\u00e2n olmal\u0131. Bizans\u2019ta sikkelerin \u00fczerinde bal\u0131k fig\u00fcrleri var. Bir zamanlar \u0130stanbul\u2019un amblemi bal\u0131km\u0131\u015f! Bir zamanlar Bo\u011fazi\u00e7i\u2019nden bahseden \u015fark\u0131lar varm\u0131\u015f. K\u00fclt\u00fcrden Marmara Denizi silinmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. \u0130stanbul\u2019da \u00e7o\u011fu yerde erguvan, \u0131hlamur gibi a\u011fa\u00e7lar yok. B\u00f6yle bir ortamda insan\u0131n duyarl\u0131 olmas\u0131 nas\u0131l beklenebilir? \u0130nsanlar kendine \u201cbir tane bile \u0130stanbul kelebe\u011finin ad\u0131n\u0131 biliyor muyum?\u201d diye sormal\u0131. Soyad\u0131nda bosphorus olan, bu b\u00f6lgeye endemik b\u00f6cekler var. Biliyor muyuz, tan\u0131yor muyuz? Bu b\u00f6ceklerden biri Y\u0131ld\u0131z Park\u0131\u2019nda ya\u015f\u0131yordu. Y\u0131ld\u0131z Park\u0131\u2019n\u0131n her yerini \u00e7im yaparken b\u00f6ce\u011fin ya\u015fayabilmesi i\u00e7in iki tane a\u011fa\u00e7 k\u00fct\u00fc\u011f\u00fc b\u0131rakmad\u0131lar ki i\u00e7ine larvalar\u0131n\u0131 b\u0131rak\u0131p soyunu devam ettirsin. Mesela Beykoz civar\u0131ndaki sar\u0131asma ku\u015fu\u2026 Bug\u00fcn sar\u0131asma ku\u015funun \u00f6t\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc tek bir \u00e7ocuk bile tan\u0131yabilir mi? Bo\u011fazi\u00e7i ve \u00e7evresinin, Marmara\u2019n\u0131n bal\u0131klar\u0131n\u0131, deniz canl\u0131lar\u0131n\u0131 tan\u0131yor muyuz, tan\u0131t\u0131yor muyuz? Peki, ne bekliyoruz?<\/p>\n

Son s\u00f6z?<\/em><\/strong><\/p>\n

Y\u00fczle\u015fmek, y\u00fczle\u015fmek, y\u00fczle\u015fmek\u2026 Hem Marmara Denizi\u2019nde hem de ba\u015fka b\u00f6lgelerde bilime ayk\u0131r\u0131 i\u015fler yapman\u0131n bizi getirdi\u011fi noktay\u0131 g\u00f6rmemiz gerekiyor.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"G\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcnde, ad\u0131m ad\u0131m b\u00fcy\u00fck bir cinayet i\u015flendi. D\u00fcnyan\u0131n en gen\u00e7, en…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":35534,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":""},"categories":[4689],"tags":[5301,5296,3712,2255,5302,5293],"class_list":{"0":"post-35530","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-secki","8":"tag-deniz","9":"tag-denizsalyasi","10":"tag-manset","11":"tag-marmara","12":"tag-marmaradenizi","13":"tag-musilaj"},"acf":[],"amp_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35530","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=35530"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35530\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/media\/35534"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=35530"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=35530"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=35530"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}