S\u0131cak haziran g\u00fcnlerinde patlak veren PRISM skandal\u0131 ABD’de ve Avrupa’da b\u00fcy\u00fck tart\u0131\u015fmalara ve diplomatik krizlere neden oldu. Bas\u0131n\u0131m\u0131zda ise sadece sansasyonel bir haber olarak yer ald\u0131. \u00c7e\u015fitli muhalif hesaplar\u0131n kapat\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131. Facebook ve Twitter ele\u015ftirildi, belirli bir zaman diliminde Facebook kullanmama gibi protestolar yap\u0131ld\u0131. Radikal’den Ezgi Ba\u015faran, \u201cFacebook d\u00fckk\u00e2n\u0131 K\u00fcrt siyasetine kapad\u0131\u201d yaz\u0131s\u0131nda PRISM skandal\u0131na ve Facebook’un ABD ile olan i\u015fbirli\u011fine de\u011findi. Ama sadece de\u011findi… Ba\u015faran’\u0131n PRISM’i alg\u0131lay\u0131\u015f\u0131 da sanki yeni bir Watergate skandal\u0131yla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yaym\u0131\u015f\u0131z gibiydi. Yoksa K\u00fcrt siyasetinin Facebook hesaplar\u0131n\u0131n kapat\u0131lmas\u0131n\u0131 memnuniyetle kar\u015f\u0131lamas\u0131 gerekirdi.<\/p>\n
PRISM, Watergate’den farkl\u0131 olarak ABD’nin i\u00e7 siyasetiyle s\u0131n\u0131rl\u0131 bir skandal de\u011fil. D\u00fcnyan\u0131n her yerindeki internet kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 do\u011frudan ilgilendiriyor.<\/p>\n
Her \u015fey Guardian’\u0131n 6 Haziran 2013 tarihli haberiyle ba\u015fl\u0131yor (http:\/\/www.theguardian.com\/world\/2013\/jun\/06\/nsa-phone-records-verizon-court-order). Haberde NSA’n\u0131n (National Security Agency \u2013 ABD Ulusal G\u00fcvenlik Ajans\u0131), gizli bir mahkeme karar\u0131na dayanarak, ABD’nin en b\u00fcy\u00fck telekom \u015firketlerinden biri olan Verizon’un m\u00fc\u015fterilerinin telefon kay\u0131tlar\u0131na ait \u00fcstverileri (metadata) toplad\u0131\u011f\u0131 bildiriliyordu. \u00dcstveri, verileri tan\u0131mlay\u0131c\u0131 veriler olarak tan\u0131mlan\u0131yor. NSA’n\u0131n toplad\u0131\u011f\u0131 \u00fcstveriler ise kimin, kiminle, ne zaman ve ne kadar konu\u015ftu\u011funu i\u00e7eriyordu.<\/p>\n
7 Haziran 2013 tarihli haberde ise NSA’n\u0131n internet \u00fczerindeki ileti\u015fimi izlemesine ve verilere ula\u015fmas\u0131na olanak veren PRISM kod adl\u0131 program hakk\u0131nda bilgi veriliyordu (http:\/\/www.theguardian.com\/world\/2013\/jun\/06\/us-tech-giants-nsa-data). Microsoft, Yahoo, Google, Facebook, PalTalk, AOL, Skype, YouTube ve Apple, NSA ile i\u015fbirli\u011fi i\u00e7indeydiler.<\/p>\n
Daha sonraki haberlerde ise NSA’n\u0131n g\u00f6zetim faaliyetlerinin bunlarla s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmad\u0131\u011f\u0131 yabanc\u0131 \u00fclkelere ve bu \u00fclkelerin diplomatlar\u0131na y\u00f6nelik faaliyetlerde de bulundu\u011fu yaz\u0131ld\u0131. T\u00fcm bu bilgiler, eski bir NSA \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 olan 29 ya\u015f\u0131ndaki Edward Snowden taraf\u0131ndan s\u0131zd\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Snowden belgeler yay\u0131nlanmadan \u00f6nce ABD d\u0131\u015f\u0131na ka\u00e7m\u0131\u015f, belgelerin Guardian’da yay\u0131nlanmas\u0131ndan \u00fc\u00e7 g\u00fcn sonra da belgeleri kendisinin s\u0131zd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 kamuoyuna duyurmu\u015ftu. Snowden, “Bu t\u00fcr \u015feylerin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 bir toplumda ya\u015famak istemiyorum. Yapt\u0131\u011f\u0131m ve s\u00f6yledi\u011fim her \u015feyin kay\u0131t alt\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fcnyada ya\u015famak da istemiyorum” diyordu. Snowden’a g\u00f6re NSA yasalar\u0131n izin verdi\u011finden \u00e7ok daha fazlas\u0131n\u0131 yap\u0131yordu. NSA, su\u00e7lu veya \u015f\u00fcpheli olmas\u0131na bakmaks\u0131z\u0131n toplumun geneline ait verileri topluyor, filtreliyor ve analiz ediyordu.<\/p>\n
ABDli yetkililer ise Snowden’\u0131n \u00fclkesine zarar verdi\u011fi ve bir vatan haini oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndeydiler.<\/p>\n
PRISM ve NSA’n\u0131n faaliyetleri hakk\u0131nda bilinmeyen \u00e7ok fazla \u015fey var. S\u0131zd\u0131r\u0131labilen bu belgeler muhtemelen buzda\u011f\u0131n sadece g\u00f6r\u00fcnen k\u0131sm\u0131. Ama \u015fu an i\u00e7in bilebildi\u011fimiz, ABD’nin yukar\u0131da belirtilen bili\u015fim \u015firketlerinden belirli ki\u015filere ait verileri alabildi\u011fi. ABDli yetkililer, bunun sadece kanunlar \u00e7er\u00e7evesinde ve mahkeme karar\u0131yla olabildi\u011fini s\u00f6yleseler de PRISM belgelerinde NSA’n\u0131n bu \u015firketlerin sunucular\u0131na do\u011frudan eri\u015febildi\u011fi iddia ediliyor.<\/p>\n
Snowden’\u0131n s\u0131zd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 belgelerde NSA’n\u0131n g\u00f6zetimi (en az\u0131ndan) iki boyutlu y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc belirtiliyor. Birinci boyut, telefon g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinin taraflar\u0131n\u0131, zaman\u0131n\u0131 ve s\u00fcresini i\u00e7eriyor. Bu bilgilerden yola \u00e7\u0131k\u0131larak t\u00fcm toplumsal a\u011f ortaya konabilir. Kim kiminle, ne kadar (telefon konu\u015fmas\u0131 say\u0131s\u0131 ve s\u00fcresine ba\u011fl\u0131 olarak) ili\u015fkili bilgisi elde edilebilir. Daha sonra ise \u201cbana arkada\u015f\u0131n\u0131 s\u00f6yle, sana kim oldu\u011funu s\u00f6yleyeyim\u201d diyerek tehlikeli olabileceklere \u00f6zel g\u00f6zetim uygulanabilir.<\/p>\n
\u0130kinci boyut ise PRISM’in s\u00f6z konusu \u015firketlerden elde etti\u011fi veriler: e-posta i\u00e7erikleri, sohbetler, bulutlarda yer alan dosyalar, VoIP g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri gibi do\u011frudan i\u00e7erik verileri ve e-posta log’lar\u0131, IP adresleri, web aramas\u0131 kay\u0131tlar\u0131 gibi internet \u00fcstverileri. Ama ABDli yetkililer \u0131srarla sadece \u00fcstveri toplad\u0131klar\u0131n\u0131 belirtiyorlar. Bu savunmalar\u0131nda, \u00fcstveri toplama hakk\u0131ndaki kanunlar\u0131n biraz daha esnek olmas\u0131n\u0131n rol\u00fc de var.<\/p>\n
Snowden’\u0131n s\u0131zd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 sunumlarda, bu iki boyutun birle\u015ftirilmesinden de bahsediliyor.<\/p>\n
\u015eimdi biraz durup d\u00fc\u015f\u00fcnelim… Yukar\u0131da ad\u0131 ge\u00e7en \u015firketlerin her birinin elinde devasa boyutlarda veri var. NSA geliyor ve hepsini birle\u015ftiriyor.
\n-Google’daki, e-postalar, izlenen videolar, yap\u0131lan aramalar,
\n-Microsoft ve Apple \u00fcr\u00fcn\u00fc i\u015fletim sistemlerindeki kullan\u0131m bilgileri,
\n-Ak\u0131ll\u0131 telefonlardaki ileti\u015fim ve konum bilgileri,
\n-Facebook’taki etkinlikler,
\n-PayTalk ve Skype sohbetleri
\ntek bir merkezde toplan\u0131yor ve ili\u015fkilendiriliyor.<\/p>\n
Uluslararas\u0131 \u015firketler son y\u0131llarda muazzam verileri sunucular\u0131nda topluyorlar. \u00d6rne\u011fin Twitter’da 2012 y\u0131l\u0131nda g\u00fcnl\u00fck ortalama 400 milyon tweet at\u0131lm\u0131\u015f. G\u00f6zetim genel olarak herhangi bir ki\u015finin ya\u015fam\u0131na m\u00fcdahale etmek i\u00e7in yap\u0131lan sistematik dikkat olarak tan\u0131mlan\u0131rken \u015firketler sahip olduklar\u0131 veri y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131 kullanarak tam anlam\u0131yla g\u00f6rmeyi de\u011fil, ama g\u00f6r\u00fclene benzer profiller yaratmay\u0131 hedefleyen yeni bir g\u00f6zetim uyguluyorlar. Veri g\u00f6zetimi (dataveillance) ad\u0131 verilen bu g\u00f6zetimle insanlar\u0131n etkinlikleri g\u00f6zlemleniyor ve analiz ediliyor. \u015eirketlerin olu\u015fturdu\u011fu temsili profiller ki\u015fiyle birebir \u00f6rt\u00fc\u015fm\u00fcyor. Ama farkl\u0131 kaynaklardan gelen verilerin birle\u015ftirilmesiyle ger\u00e7ek ki\u015fiye daha yak\u0131n profiller olu\u015fturulabilir.<\/p>\n
Yine de bir \u00e7ok insan Google’dan ya da di\u011ferlerinden gizleyecek bir \u015feyim yok diyor. Ben merkezli d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar ve eylemlerini b\u00fct\u00fcnsel olarak de\u011ferlendiremiyorlar. Google’\u0131n, Facebook’un, Apple’\u0131n ya da Microsoft’un kendileri hakk\u0131nda edindi\u011fi bilginin kendilerine do\u011frudan b\u00fcy\u00fck bir zarar\u0131n\u0131n olmayaca\u011f\u0131n\u0131 hesaplad\u0131klar\u0131ndan, k\u0131sa d\u00f6nemli beklentileri i\u00e7in bu \u015firketlerin \u00fcr\u00fcnlerini kullanmaya devam ediyorlar. Fakat \u015firketlere g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak teslim edilen ve devletlerin zorla toplad\u0131\u011f\u0131 her veri toplumu bir b\u00fct\u00fcn olarak \u015firketler ve devletler kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00fc\u00e7s\u00fcz d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcyor, uzun vadede insanl\u0131k onurunu ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tehlikeye at\u0131yor.<\/p>\n
\u00c7ok basit bir \u00f6rnek verelim. Google aramalar\u0131n\u0131z kaydediliyor, arama motorlar\u0131n\u0131 kullan\u0131rken daha hassas olmal\u0131y\u0131z denildi\u011finde \u00e7o\u011fu insan i\u00e7in bu bir anlam ifade etmiyor. Sadece bir arama…<\/p>\n
Ger\u00e7ekten sadece bir arama m\u0131?
\n2009 y\u0131l\u0131nda, ku\u015f ve domuz gribi vir\u00fcslerinin bile\u015fiminden olu\u015fan yeni bir grip vir\u00fcs\u00fc ke\u015ffedildi. Vir\u00fcs 1918 y\u0131l\u0131nda \u0130spanya’da yar\u0131m milyar ki\u015fiyi etkileyen ve milyonlarca insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne neden olan grip vir\u00fcs\u00fcne benzetildi. Tek umut, gribin yay\u0131lmas\u0131n\u0131 engellemekti. Bunun i\u00e7in de gribin nereden yay\u0131lmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 gerekiyordu. ABD’de Salg\u0131nlar\u0131 Kontrol ve \u00d6nleme Merkezleri (Centers for Disease Control and Prevention – CDC) doktorlardan grip vakalar\u0131n\u0131 kendilerine bildirmelerini istedi. Fakat bu pek kolay bir i\u015f de\u011fildi, vir\u00fcs kendini hemen g\u00f6stermiyordu ve grip ola\u011fan bir hastal\u0131k oldu\u011fundan ilk etapta kimse doktora gitmiyordu. \u00dcstelik CDC verileri ancak haftada bir kere bir tabloda bir araya getiriyordu.<\/p>\n
Google m\u00fchendislerinin daha salg\u0131n ba\u015flamadan birka\u00e7 hafta \u00f6nce salg\u0131nlar\u0131n yay\u0131lma s\u00fcrecinin aranan kelimelerden yola \u00e7\u0131karak izlenebilece\u011fini iddia eden bir yaz\u0131s\u0131 Nature dergisinde yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131. \u00dczerinde g\u00fcnde \u00fc\u00e7 milyardan fazla arama yap\u0131lan Google, kurdu\u011fu matematiksel modellerle \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcrede vir\u00fcs\u00fcn yay\u0131lma seyrini tespit etti (Mayer-Schonberger ve Cukier, 2013). \u00c7\u00fcnk\u00fc art\u0131k bir\u00e7ok insan hastalan\u0131nca doktordan \u00f6nce internete dan\u0131\u015f\u0131yordu!<\/p>\n
Verinin art\u0131k sadece veri olmad\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck veri (big data) d\u00fcnyas\u0131na ho\u015f geldiniz!<\/p>\n
B\u00fcy\u00fck Veri
\nHerhangi bir arama yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, Google size arad\u0131\u011f\u0131n\u0131z kelimelerle ilgili sayfalar\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131yor ve bundan sonras\u0131 bizim i\u00e7in pek bir anlam ifade etmiyor. Fakat \u015firketler (ve devletler) b\u00fcy\u00fck veriyi, birbiriyle ilgisi yokmu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnen verilerden, matematiksel modeller kurarak daha de\u011ferli veriler \u00e7\u0131karmak i\u00e7in kullan\u0131yorlar. Ayr\u0131ca, hastaneler, ila\u00e7 firmalar\u0131, bankalar vb m\u00fc\u015fteri ili\u015fkileri i\u00e7in b\u00fcy\u00fck veriden faydalan\u0131yorlar. Enflasyonu daha do\u011fru, h\u0131zl\u0131 ve tarafs\u0131z hesaplamak veya g\u00fcncel piyasa ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 i\u00e7in kullan\u0131labiliyor.<\/p>\n
Yapay zekadan bahsetmiyoruz… S\u00f6z konusu olan insanlar\u0131n ili\u015fkilerinden ve elektronik izlerinden olu\u015fan b\u00fcy\u00fck veri y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 ve bunun \u00fczerine kurulu matematiksel modeller.<\/p>\n
Art\u0131k eskisi gibi belirli ve s\u0131n\u0131rl\u0131 bir ama\u00e7la toplanm\u0131\u015f masum veriler yok. Bir hastanedeki ya da hesab\u0131n\u0131z\u0131n oldu\u011fu bankadaki bilgileriniz tahmin edilemez bir hareket potansiyeline sahip. \u00d6rne\u011fin, Facebook’un be\u011fenilerimizi sakl\u0131yor olmas\u0131 sadece bize buna g\u00f6re reklam g\u00f6stermekle s\u0131n\u0131rl\u0131 kalabilir mi? Phorm’un Gezinti’de toplad\u0131\u011f\u0131 verilerin yaln\u0131zca reklamc\u0131l\u0131k alan\u0131nda kullan\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmek fazla iyimserlik.<\/p>\n
B\u00fcy\u00fck veride, veriler farkl\u0131 ama\u00e7lar i\u00e7in yeniden kullan\u0131l\u0131yor. Google’da arama i\u00e7in girdi\u011finiz kelimelerin sadece arama i\u00e7in olmas\u0131n\u0131 bekliyoruz. Telefon konu\u015fmalar\u0131n\u0131zda aramalar\u0131m\u0131z\u0131n sadece faturaland\u0131rma i\u00e7in kay\u0131t alt\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ba\u015fka bir i\u015fe yaramayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi.
\nB\u00fcy\u00fck veride, veri k\u00fcmeleri ili\u015fkilendiriliyor. Cep telefonu kullan\u0131m\u0131n\u0131n sa\u011fl\u0131\u011fa etkisini, kansere neden olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7in sa\u011fl\u0131k bilgileri ile operat\u00f6r bilgileri ili\u015fkilendirilebiliyor.<\/p>\n
B\u00fcy\u00fck veride, veri geni\u015fletilebiliyor. Marketlerdeki h\u0131rs\u0131zl\u0131klar\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in uygulanan g\u00f6zetim m\u00fc\u015fterilerin en \u00e7ok hangi reyonlarda ne kadar vakit ge\u00e7irdi\u011finin de g\u00f6zlemlenmesiyle sat\u0131\u015fa y\u00f6nelik farkl\u0131 veriler sunabiliyor. \u00d6nceden kitaplar taran\u0131yor (say\u0131salla\u015ft\u0131rma), internete y\u00fckleniyordu. Elektronik kitaplar\u0131n bir tehdit de\u011fil f\u0131rsat oldu\u011funu g\u00f6ren \u015firketler kitaplar\u0131 verile\u015ftiriyor, b\u00f6ylece analiz edilebilir hale getiriyor. Ayn\u0131 i\u015flemi Amazon da Google da yap\u0131yor. Ama Google kitaplar\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131 geni\u015fletebiliyor. Google’\u0131n Ngram (http:\/\/books.google.com\/ngrams\/) uygulamas\u0131 ile milyonlarca kitap i\u00e7erisinden analiz yapmak m\u00fcmk\u00fcn. \u00d6rne\u011fin, baz\u0131 kavramlar\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n belirli d\u00f6nemlerde art\u0131p azalmas\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in \u00f6nemli bir bilgi olabilir.<\/p>\n
B\u00fcy\u00fck veri ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, geleneksel ara\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemlerinden \u00fc\u00e7 bi\u00e7imde ayr\u0131l\u0131yor. Ger\u00e7ekten de b\u00fcy\u00fck veri, Mayer-Schonberger ve Cukier’in (2013) kitaplar\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 gibi nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz\u00fc de d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrece\u011fe benziyor.<\/p>\n
Birincisi, \u00f6nceden teknik s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar nedeniyle k\u00fc\u00e7\u00fck veri k\u00fcmeleri \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131p b\u00fct\u00fcne dair bir bilgi olu\u015fturuyorduk. Se\u00e7im anketlerinde ya da televizyon programlar\u0131n\u0131n izlenme oranlar\u0131nda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar toplumun \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir kesimi ile temas halindeler. Fakat b\u00fcy\u00fck veride \u00e7ok daha geni\u015f bir kesimden veri toplanabiliyor. \u00d6rne\u011fin, Mustafa Sar\u0131g\u00fcl’\u00fc \u0130stanbul’dan aday g\u00f6stermek istiyorsunuz ve se\u00e7menin bunu nas\u0131l kar\u015f\u0131layaca\u011f\u0131n\u0131 merak ediyorsunuz. Bunu \u00f6\u011frenmek i\u00e7in Google ve sosyal a\u011flardaki b\u00fcy\u00fck veri analizleri en iyi anket \u015firketinden bile daha yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r. Hatta bu ara\u015ft\u0131rmaya kredi kart\u0131 harcamalar\u0131n\u0131 da ekleyin. \u0130ki veri k\u00fcmesini nas\u0131l ili\u015fkilendirece\u011fim diye de fazla d\u00fc\u015f\u00fcnmeyin… En az\u0131ndan Google da bankalar da art\u0131k bir\u00e7ok insan\u0131n cep telefonu numaras\u0131na sahip! \u0130nternet’in ve mobil telefonlar\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131, veri miktar\u0131n\u0131, dolay\u0131s\u0131yla b\u00fcy\u00fck veri \u015firketlerinin de g\u00fcc\u00fcn\u00fc artt\u0131r\u0131yor.<\/p>\n
\u0130kincisi, b\u00fcy\u00fck veriden elde edilen sonu\u00e7lar tamamen kesin bilgiler de\u011fil. Bir uzay arac\u0131 yaparken ya da bir k\u00f6pr\u00fc in\u015fa ederken ufak bir matematiksel hata her \u015feyi mahvedebilir. Daha kesin hesaplamalar i\u00e7in farkl\u0131 teknolojik ara\u00e7lar kullan\u0131labilir. Ama b\u00fcy\u00fck veri, b\u00fct\u00fcn\u00fcn genel e\u011filimlerini daha tahmin edebilmek ad\u0131na kesin bilgiden feragat edebilir. \u00d6rne\u011fin bankalar m\u00fc\u015fteri i\u015flemleri i\u00e7in kuru\u015fu kuru\u015funa hesap yapmal\u0131d\u0131rlar, kulland\u0131klar\u0131 teknoloji buna uygun olmal\u0131d\u0131r. Fakat kredi talep eden bir m\u00fc\u015fteriye yan\u0131t verirken ya da bir kampanya d\u00fczenlemeden \u00f6nce piyasa ara\u015ft\u0131rmas\u0131 yaparken hesaplamalarda ayn\u0131 kesinli\u011fe gerek yoktur. Tabi bu hata pay\u0131n\u0131, b\u00fcy\u00fck veriye i\u00e7sel de\u011fil, verinin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne, g\u00fcvenilirli\u011fine ve teknolojik geli\u015fmeye ba\u011fl\u0131 bir durum olarak de\u011ferlendirmek gerekir.<\/p>\n
B\u00fcy\u00fck veri ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n bu iki \u00f6zelli\u011fi, b\u00fcy\u00fck veri ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131 olgular kar\u015f\u0131s\u0131nda daha farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeye s\u00fcr\u00fckler. B\u00fcy\u00fck veri, olgular aras\u0131ndaki nedensellik yerine ba\u011fl\u0131la\u015f\u0131m.(korelasyon) ili\u015fkileri kurar. Ola\u011fan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f tarz\u0131, neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisi ba\u011flam\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp sonraki ad\u0131m\u0131m\u0131z\u0131 buna g\u00f6re planlamakt\u0131r. B\u00fcy\u00fck veri ise nedenden \u00e7ok ne yap\u0131laca\u011f\u0131 ile ilgilenir. \u00d6rne\u011fin, kitap sitelerinde baz\u0131 \u00f6neriler getirilir veya \u201c\u015fu kitab\u0131 alanlar bunlar\u0131 da ald\u0131.\u201d gibi \u00f6neriler \u00e7\u0131kar. Daha \u00f6nceki verilerden yap\u0131lan analizler sonras\u0131nda, sizinle benzer a\u011f koordinatlar\u0131ndaki (benzer kitaplar\u0131, yazarlar\u0131 ya da t\u00fcrleri tercih eden) ki\u015filerin tercihlerine dayanarak ne alabilece\u011finiz tahmin edilir. Baz\u0131 okuyucular\u0131n neden bir kitab\u0131 al\u0131rken di\u011ferini de alm\u0131\u015f olabilece\u011fi sorgulanmaz. B\u00fcy\u00fck veri, sadece ba\u011fl\u0131la\u015f\u0131m\u0131 fark eder ve \u00f6nerisini sunar. Google \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi baz\u0131 insanlar\u0131n grip salg\u0131n\u0131 zaman\u0131nda belirli aramalar\u0131 yap\u0131yor olmalar\u0131 b\u00fcy\u00fck veriye bir ba\u011fla\u015f\u0131m sa\u011flar, nedenin \u00f6nemi yoktur.<\/p>\n
Bir ba\u015fka \u00f6rnek…
\nOntario \u00dcniversitesi Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fc ve IBM, hastanelerde premat\u00fcre bebeklerin bak\u0131m\u0131 sorunu \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Bebeklerin sa\u011fl\u0131k bilgileri anl\u0131k olarak al\u0131n\u0131p analiz edilmektedir. Bebeklerden her saniye 16 tipte (kalp at\u0131\u015f\u0131 h\u0131z\u0131, v\u00fccut s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131, solunum h\u0131z\u0131, kan bas\u0131nc\u0131, kandaki oksijen d\u00fczeyi vb) 1260 civar\u0131nda veri toplanmakta, bu veriler analiz edilmektedir. Say\u0131sal sapmalar bir enfeksiyonun habercisi olarak de\u011ferlendirilip g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr belirtiler hen\u00fcz ortaya \u00e7\u0131kmadan \u00f6nce bebe\u011fe m\u00fcdahale edilmektedir (a.g.e.). Bu sistem, tehlikenin nedenini de\u011fil sadece var oldu\u011funu s\u00f6ylemekte ve erken m\u00fcdahale i\u00e7in \u00e7anlar\u0131 \u00e7almaktad\u0131r..<\/p>\n
PRISM ile ba\u015flay\u0131p b\u00fcy\u00fck verinin g\u00fczelliklerine gelmi\u015f olduk!<\/p>\n
Lyon (2013), g\u00f6zetimi iyi ya da k\u00f6t\u00fc diye nitelendirmenin bir anlam ifade etmedi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc ki\u015fisel verilerin toplanmas\u0131 \u00e7o\u011funlukla \u201cyetkinlik, uyumluluk, uygunluk ve g\u00fcvenli\u011fi\u201d de peki\u015ftiriyor. Doktorlar\u0131n te\u015fhislerinde b\u00fcy\u00fck veriden faydalanmas\u0131, b\u00f6ylece her doktorun ayn\u0131 hastaya farkl\u0131 farkl\u0131 te\u015fhisler koymamas\u0131 g\u00fczel olmaz m\u0131yd\u0131? \u0130la\u00e7 prospekt\u00fcsleri \u00e7ok ilkel kal\u0131yor, ila\u00e7lar\u0131 kullanmadan \u00f6nce v\u00fccudun verece\u011fi tepkileri \u00f6nceden tahmin edebilsek, gece yar\u0131lar\u0131 acillere dolu\u015fmasak…<\/p>\n
Bu nedenle, g\u00f6zetimi iyi ya da k\u00f6t\u00fcn\u00fcn \u00f6tesinde, bir m\u00fccadele alan\u0131 ve insanl\u0131\u011fa getirebileceklerinin yan\u0131nda son derece tehlikeli bir potansiyel g\u00fc\u00e7 olarak g\u00f6rmek gerekiyor.<\/p>\n
E\u011fer sorun yaln\u0131zca b\u00fcy\u00fck verinin g\u00f6zetimi artt\u0131rm\u0131\u015f olmas\u0131 olsayd\u0131, sorun yoktu. Bir\u00e7ok \u00fclkede (T\u00fcrkiye hari\u00e7!) halihaz\u0131rdaki yasalarla mahremiyeti korumak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc. Oysa \u015fimdi nitel bir de\u011fi\u015fim vard\u0131r. Verinin ilk toplama ama\u00e7lar\u0131ndan farkl\u0131 ama\u00e7lar do\u011frultusunda kullan\u0131labilmesinden dolay\u0131 hi\u00e7 tahmin edilemeyecek sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kabiliyor. \u015eirketler ve devletler insanlar\u0131n t\u00fcm toplumsal ili\u015fkilerini, okuduklar\u0131n\u0131, yazd\u0131klar\u0131n\u0131, izlediklerini, konu\u015ftuklar\u0131n\u0131, harcamalar\u0131n\u0131, nerelerden dola\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 toplay\u0131p analiz ediyorlar. Sonraki ad\u0131m bu veri g\u00f6zetimi sonucunda ki\u015filerin tahminlerden yola \u00e7\u0131karak yarg\u0131lanmas\u0131. Bu, \u015fu an bile ABD’de potansiyel ter\u00f6rist olarak g\u00f6r\u00fclen m\u00fcsl\u00fcmanlara uygulan\u0131yor. \u0130nsanlar g\u00fcnl\u00fck hayatlar\u0131nda ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011fa maruz kalabiliyor.<\/p>\n
Tahminlerden yola \u00e7\u0131karak insan ya\u015fam\u0131na m\u00fcdahaleden sonras\u0131 da k\u00f6t\u00fc… \u00c7\u00fcnk\u00fc kader sorunsal\u0131nda oldu\u011fu gibi insanlar\u0131n daha da sorumsuzla\u015fmas\u0131, yapt\u0131klar\u0131ndan sorumlu tutulamamalar\u0131 g\u00fcndeme geliyor.<\/p>\n
Direni\u015f
\n\u0130nsanlar g\u00f6zetime kar\u015f\u0131 bilin\u00e7li ya da bilin\u00e7siz olarak direnirler. \u00dczerlerindeki g\u00f6zlerden rahats\u0131z olurlar. Bireysel ya da \u00f6rg\u00fctl\u00fc olarak g\u00f6zetime kar\u015f\u0131 direnirler. Fakat g\u00f6zetimin giderek karma\u015f\u0131kla\u015fan do\u011fas\u0131n\u0131n g\u00fc\u00e7 alg\u0131lan\u0131r olmas\u0131ndan dolay\u0131 bu direni\u015f hemen ortaya \u00e7\u0131kmayabilir. B\u00fcy\u00fck verinin potansiyelinin ve i\u00e7erdi\u011fi tehlikelerin hen\u00fcz g\u00f6r\u00fclemiyor olmas\u0131 insanlar\u0131 bir umursamazl\u0131\u011fa itebilir. Ancak devletler ve \u015firketler ne kadar geli\u015fmi\u015f g\u00f6zetim sistemleri kurarlarsa kursunlar, direni\u015f m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Foucault’un panoptikonundaki gibi \u00e7aresiz de\u011filiz.<\/p>\n
G\u00f6zetime kar\u015f\u0131 direni\u015fi \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda inceleyebiliriz.<\/p>\n
Bireysel Direni\u015f
\nGary T. Marx, bireylerin g\u00f6zetimin yanl\u0131\u015f oldu\u011funu ya da kendilerini ezdi\u011fini hissettikleri anda buna kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kacaklar\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Bu kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f tamamen ki\u015fisel nedenlerle de olabilir. Marx, g\u00f6zetime bireysel direni\u015f i\u00e7in kullan\u0131labilen 11 yolu g\u00f6sterir (http:\/\/web.mit.edu\/gtmarx\/www\/tack.html)<\/p>\n
1. Ke\u015fif Hamleleri: Ki\u015finin g\u00f6zetim sistemlerini tespit edip bunlardan ka\u00e7\u0131nmas\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u00fclkemizde, \u015fehirler aras\u0131 yollarda s\u00fcr\u00fcc\u00fcler birbirlerini selekt\u00f6r yaparak polis noktalar\u0131na varmadan uyar\u0131rlar.<\/p>\n
2. Ka\u00e7\u0131nma: G\u00f6zetime kar\u015f\u0131 pasif direni\u015ftir. M\u00fc\u015fteri kartlar\u0131n\u0131 kullanmayarak ya da yanl\u0131\u015f bilgi vererek bir ka\u00e7\u0131nma vard\u0131r.<\/p>\n
3. S\u0131rt\u0131na Binme: Bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n kimli\u011fini kullanarak ya da \u00f6zel kartla girilen bir yerin kap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131l\u0131nca \u00f6nden giren ki\u015finin arkas\u0131na tak\u0131larak sistemi yan\u0131ltmakt\u0131r. (\u00d6\u011frenciyken kartla girilen bilgisayar laboratuvar\u0131na bu \u015fekilde girip, bazen ayn\u0131 \u015fekilde bazen de kendi kimli\u011fimizle \u00e7\u0131karak sistemi yan\u0131ltmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131k.)<\/p>\n
4. Manevra: Yukar\u0131daki direni\u015f bi\u00e7imine benzer, ama bu sefer tamamen ba\u015fkas\u0131n\u0131n kimli\u011fi kullan\u0131larak g\u00f6zetimden ka\u00e7\u0131l\u0131r.<\/p>\n
5. \u00c7arp\u0131tma: G\u00f6zetim sistemini, hakk\u0131n\u0131zda yanl\u0131\u015f bilgi edinmesi i\u00e7in yan\u0131ltmakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin bir ofis \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n\u0131n klavyeye h\u0131zl\u0131 h\u0131zl\u0131 basarak kendisini izleyen amirini yan\u0131ltmas\u0131.<\/p>\n
6. Engelleme: Kameralar\u0131n \u00f6n\u00fcnden ge\u00e7erken y\u00fcz\u00fc, kameralar\u0131n ger\u00e7ek kimli\u011fi tam alg\u0131layamayaca\u011f\u0131 \u015fekilde gizlemektir.<\/p>\n
7. Maskelemek: Engellemenin farkl\u0131 bir bi\u00e7imidir. M\u00fc\u015fteri kartlar\u0131nda ya da e-posta hesab\u0131 al\u0131rken takma adlar kullanarak yap\u0131labilir..<\/p>\n
8. Bozma: G\u00f6zetim ayg\u0131t\u0131n\u0131 g\u00f6revini yapamaz hale getirmektir. Kameralar\u0131 spreyle boyamak gibi.<\/p>\n
9. Reddetme: Di\u011fer yollar da bir t\u00fcr reddetmedir. Ama burada ret, a\u00e7\u0131k se\u00e7iktir. \u00d6rne\u011fin, TC kimlik numaran\u0131z\u0131 ya da telefon numaran\u0131z\u0131 isteyenleri a\u00e7\u0131k\u00e7a reddedebilirsiniz. (\u00c7\u00fcnk\u00fc TC kimlik numaran\u0131z\u0131n yan\u0131nda telefon numaras\u0131 da farkl\u0131 veri k\u00fcmelerini birle\u015ftirmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r.)<\/p>\n
10. \u0130\u015fbirli\u011fi Hamleleri: \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir taraf\u0131n g\u00f6zetimi engellemesi ya da g\u00f6rmezden gelmesiyle ortaya \u00e7\u0131kar.<\/p>\n
11. Kar\u015f\u0131 G\u00f6zetim: G\u00f6zetleyenleri g\u00f6zetlemektir. \u00d6zellikle mobil telefonlarla, g\u00f6zetleyenlerin art\u0131k g\u00f6zetleniyor olmas\u0131 g\u00f6zetleyenlerin hareketlerini k\u0131s\u0131tlamaktad\u0131r.<\/p>\n
Ancak t\u00fcm bu direni\u015f bi\u00e7imlerinin devasa g\u00f6zetim sistemlerini alt edebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek Marx’\u0131n da kabul etti\u011fi gibi fazla bir iyimserlik olur. Ama bu direni\u015f pratiklerinin g\u00f6zetim bilincini ve duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00f6rg\u00fctl\u00fc m\u00fccadeleye yatk\u0131nla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 da kabul etmek gerekir.<\/p>\n
\u00d6rg\u00fctl\u00fc Direni\u015f
\nD\u00fcnyada g\u00f6zetime kar\u015f\u0131 m\u00fccadele eden farkl\u0131 \u00f6rg\u00fctler vard\u0131r.<\/p>\n
PI (Privacy International – http:\/\/www.privacyinternational.org\/), 1990 y\u0131l\u0131nda kurulmu\u015ftur ve mahremiyet konusunda \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fcten en eski uluslararas\u0131 \u00f6rg\u00fctt\u00fcr. T\u00fcm d\u00fcnyada, h\u00fck\u00fcmetlerin ve \u015firketlerin g\u00f6zetimine kar\u015f\u0131 mahremiyeti savunur. Her y\u0131l, mahremiyeti en \u00e7ok ihlal eden \u015firket ya da devlet kurumlar\u0131na \u201cB\u00fcy\u00fck Birader\u201d \u00f6d\u00fcl\u00fc vermektedir (bkz. http:\/\/www.bigbrotherawards.org\/).<\/p>\n
EPIC (http:\/\/epic.org\/) de ABD’de mahremiyeti korumak i\u00e7in m\u00fccadele eden bir \u00f6rg\u00fctt\u00fcr. 1994’te kurulmu\u015ftur ve kamuoyunun mahremiyet ve \u00f6zel hayat konusunda bilin\u00e7lendirme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yapar.<\/p>\n
Do\u011frudan g\u00f6zetim ve mahremiyetle ilgili olan \u00f6rg\u00fctlerin d\u0131\u015f\u0131nda, bu konular\u0131 t\u00fcketici veya yurtta\u015f haklar\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6ren ve bu ba\u011flamda m\u00fccadele eden \u00f6rg\u00fctler de vard\u0131r.<\/p>\n
Hem yasalar\u0131n olu\u015fum s\u00fcreci hem de uygulanmas\u0131n\u0131n takip\u00e7isi olmak g\u00f6zetime kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede \u00f6nemlidir ve g\u00fcndelik tepkilerden \u00e7ok stratejik, uzun soluklu bir m\u00fccadele y\u00fcr\u00fctmek gerekir. B\u00f6yle bir stratejinin olu\u015fumunda yap\u0131lan en \u00f6nemli hatalardan biri g\u00f6zetime kar\u015f\u0131 sadece mahremiyet ile kar\u015f\u0131 koymakt\u0131r:<\/p>\n
Bug\u00fcn g\u00f6zetimin yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 sorunlar\u0131n genellikle en iyi mahremiyet dilinde ifade buldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. Ancak mahremiyet kolayca bireysel bir mesele olarak \u00e7\u00f6z\u00fcmlenebilir; zira ger\u00e7ekten de hem derin toplumsal boyutlara sahiptir hem de bug\u00fcn\u00fcn g\u00f6zetiminin yaratt\u0131\u011f\u0131 toplumsal sorunlara de\u011finebildi\u011fi bir kapsamla s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. G\u00f6zetim, ‘vatanda\u015fl\u0131k’ ba\u011flam\u0131ndan ziyade, olmas\u0131 gerekenden \u00e7ok daha fazla ‘birey’ a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirilmektedir. Bu nedenle, g\u00f6zetim ile ilgili sorunlar\u0131 mahremiyet dilinde ifade bulan bir noktadan ele almak son derece yayg\u0131n olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, e\u011fer g\u00f6zetimin meydan okumalar\u0131na yeterince kar\u015f\u0131 durmak gerekiyorsa, mahremiyet s\u00f6ylemlerinin \u00f6tesine ge\u00e7mek zorunday\u0131z (Lyon, 2013).<\/p>\n
Adil enformasyon pratikleri daha yararl\u0131 bir \u00e7er\u00e7eve sunarlar. Ama izin alma se\u00e7ene\u011fi ve veri \u00f6znelerinin fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 gibi ilkeler yeni g\u00f6zetim teknolojileri ve b\u00fcy\u00fck veri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde yetersizdir.<\/p>\n
Mayer-Schonberger ve Cukier (2013)’in de belirtti\u011fi gibi b\u00fcy\u00fck veri \u00e7a\u011f\u0131nda veri toplan\u0131rken bireylerin r\u0131zas\u0131 yerine y\u00fcz\u00fcm\u00fcz\u00fc verileri toplayanlara ve onlar\u0131 sunucular\u0131nda bar\u0131nd\u0131ranlara d\u00f6nmeliyiz. \u00c7\u00fcnk\u00fc yukar\u0131da da belirtildi\u011fi gibi veri s\u00fcrekli yenileniyor, geni\u015fliyor ve di\u011fer verilerle ili\u015fkilendiriliyor. B\u00fcy\u00fck veri \u015firketleri ve devletler, faaliyetlerinde \u015feffaf olmal\u0131, \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 kamu \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 g\u00f6zeten kurulu\u015flarca s\u00fcrekli denetlenmelidirler.<\/p>\n
G\u00f6zetime kar\u015f\u0131 \u00f6rg\u00fctl\u00fc ve s\u00fcreklili\u011fi olan bir hak (demokrasi, sosyal adalet ve ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc) m\u00fccadelesi, \u015firketleri ve devletleri geri ad\u0131m att\u0131racakt\u0131r. Fakat bu uzun soluklu bir m\u00fccadeledir. Hemen \u015fimdi ise teknolojik alanda yap\u0131labilecek \u00e7ok \u015fey vard\u0131r.<\/p>\n
Teknolojik Direni\u015f
\n\u0130nternetin ademi-merkeziyet\u00e7i yap\u0131s\u0131n\u0131n korunmas\u0131 ve geni\u015fletilmesi teknolojik direni\u015fin temelini olu\u015fturur. Ki\u015fisel verilerin merkezi sunucularda tutuldu\u011fu Facebook ve Twitter gibi a\u011flar, bulut bili\u015fim teknik olarak \u00e7e\u015fitli avantajlar sa\u011flamas\u0131na kar\u015f\u0131n PRISM vakas\u0131ndan da g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi g\u00f6zetimi kolayla\u015ft\u0131r\u0131rlar.<\/p>\n
Teknolojik direni\u015fi iki boyutta ele alabiliriz:<\/p>\n
Birincisi, son kullan\u0131c\u0131n\u0131n teknolojik ara\u00e7larla ya da ola\u011fandan farkl\u0131 pratiklerle ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi direni\u015ftir. Bunun en g\u00fczel \u00f6rne\u011fi, prism-break.org sitesidir. Site, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n h\u00fck\u00fcmetlerin g\u00f6zetimini engelleyebilmeleri i\u00e7in ileti\u015fimi \u015fifreli bir bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015ftirmelerini ve \u00f6zel m\u00fclk hizmetleri (Facebook, Twitter, Gmail vb) kullanmamalar\u0131n\u0131 \u00f6\u011f\u00fctlemektedir.<\/p>\n
prism-break.org sitesinde, g\u00fcndelik hayatta kullan\u0131lan yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n ve hizmetlerin i\u00e7erdi\u011fi tehlikeler, bunlar\u0131 nas\u0131l daha g\u00fcvenli hale getirilebilece\u011fi veya yerlerine hangi yaz\u0131l\u0131mlar\u0131n kullan\u0131labilece\u011fi gibi bilgiler yer almaktad\u0131r. Bu yaz\u0131l\u0131mlar ve servisler \u00e7o\u011funlukla, internetin ademi-merkeziyet\u00e7i yap\u0131s\u0131n\u0131 tercih etmekte, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n ki\u015fisel g\u00fcvenliklerini sa\u011flamalar\u0131na olanak vermektedir. Ayr\u0131ca sosyal a\u011flar konusunda farkl\u0131 se\u00e7enekler sunmaktad\u0131r. Bug\u00fcn yap\u0131lmas\u0131 gereken, Facebook’un ya da Twitter’in sans\u00fcrlerinden yak\u0131nmak de\u011fil, bunu alternatif a\u011flar\u0131n yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in bir f\u0131rsat olarak g\u00f6rmektir.<\/p>\n
Teknolojik direni\u015fin ikinci boyutu ise internete uygulamalar d\u00fczeyinde de\u011fil, daha alt d\u00fczeyde bir yakla\u015f\u0131m sergiler. Teknolojik altyap\u0131n\u0131n devletlerin kontrol\u00fcnde oldu\u011fundan yola \u00e7\u0131karak bunu k\u0131rmaya, internet \u00fczerinde ademi-merkeziyet\u00e7i a\u011flar kurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. GNUnet’in temel hedefi kullan\u0131m\u0131 yayg\u0131n, g\u00fcvenilir, a\u00e7\u0131k, e\u015fitlik\u00e7i, ayr\u0131mc\u0131l\u0131k yapmayan sans\u00fcre izin vermeyen, bilginin \u00f6zg\u00fcr payla\u015f\u0131m\u0131na olanak veren bir a\u011f\u0131n kurulmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
\u00d6rne\u011fin, \u201cinternet uzay\u0131n\u0131 b\u00f6l\u00fcmlemeye, b\u00f6l\u00fcmleri adland\u0131rmaya ve b\u00f6l\u00fcmler aras\u0131 ileti\u015fimi organize etmeye yarayan bir sistem olan\u201d (bkz. http:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/DNS) DNS (Domain Name System \u2013 Alan Ad\u0131 Sistemi), ABD’nin kontrol\u00fcndedir. DNS, alan adlar\u0131n\u0131 (www.bilimvegelecek.com.tr) IP adreslerine \u00e7evirir. E\u011fer bir DNS sunucusu bu alan ad\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmleyemezse istedi\u011finiz adreslere eri\u015femezsiniz. Dolay\u0131s\u0131yla sans\u00fcr, alan adlar\u0131n\u0131 do\u011fru \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeyerek de ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir. GNUnet taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen GADS ise alternatif, tek bir merkezden kontrol edilmeyen ademi-merkeziyet\u00e7i bir alan ad\u0131 sistemidir.<\/p>\n
<\/p>\n
Birinci direni\u015f boyutunda yer alan uygulamalar\u0131n kullan\u0131m\u0131 kolayd\u0131r ve sorunu ortadan kald\u0131ramasa da g\u00f6zetime kar\u015f\u0131 barikat kurar.<\/p>\n
\u0130kinci direni\u015f boyutu ise daha karma\u015f\u0131kt\u0131r, barikat kurmaz, soruna daha k\u00f6kten yakla\u015f\u0131r. Ademi-merkeziyet\u00e7i a\u011flar\u0131n \u015fu an daha yava\u015f, zor \u00f6l\u00e7eklenir, geli\u015ftirilmesi ve uygulamas\u0131 zor olmas\u0131ndan dolay\u0131 GNUnet \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 bu sorunlar\u0131 a\u015fmak \u00fczere yo\u011funla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n
G\u00f6zetim bir m\u00fccadele alan\u0131d\u0131r. B\u00fcy\u00fck verinin hangi ama\u00e7larla kullan\u0131laca\u011f\u0131, bizi karanl\u0131k bir gelece\u011fin mi yoksa g\u00fczel g\u00fcnlerin mi bekledi\u011fi bu m\u00fccadelede olu\u015facakt\u0131r. Umutsuzlu\u011fa gerek yok.<\/p>\n
Gary T. Marx’\u0131n dedi\u011fi gibi,<\/p>\n
\u0130nsanlar denetim sistemlerini alt etme ve g\u00f6zetimden kurtulma yollar\u0131n\u0131 bulmada m\u00fckemmellik derecesinde yarat\u0131c\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n
Kaynaklar<\/strong><\/em><\/p>\n Mayer-Schonberger, V., Cukier, K. (2013). Big Data: A Revolution That Will Transform How We Live, Work, and Think, Viktor Mayer-Schonberger and Kenneth Cukier<\/strong><\/em><\/p>\n Lyon, D. (2013), G\u00f6zetim \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131, Kalkedon Yay\u0131nc\u0131l\u0131k<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"S\u0131cak haziran g\u00fcnlerinde patlak veren PRISM skandal\u0131 ABD’de ve Avrupa’da b\u00fcy\u00fck tart\u0131\u015fmalara…\n","protected":false},"author":2,"featured_media":40571,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":""},"categories":[4712],"tags":[],"class_list":{"0":"post-6931","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-bilisim-yazilar"},"acf":[],"amp_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6931","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6931"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6931\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/media\/40571"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6931"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6931"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6931"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}