{"id":7501,"date":"2014-01-06T14:55:02","date_gmt":"2014-01-06T12:55:02","guid":{"rendered":"http:\/\/politeknik.org.tr\/\/?p=7501"},"modified":"2019-01-29T14:25:51","modified_gmt":"2019-01-29T11:25:51","slug":"facebooktan-aman-dilemek-izlem-gozukeles","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/eonmeet.com\/pol\/facebooktan-aman-dilemek-izlem-gozukeles\/","title":{"rendered":"Facebook\u2019tan Aman Dilemek \u2013 \u0130zlem G\u00f6z\u00fckele\u015f"},"content":{"rendered":"

Mark Zuckerberg, insanl\u0131\u011fa b\u00fcy\u00fck bir zarar vermektedir. \u0130nternet kullan\u0131c\u0131lar\u0131na web alan\u0131 sa\u011flanmakta, ellerine birka\u00e7 oyuncak verilmekte ve bunlar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ki\u015fisel bilgileri ile \u00f6demeleri istenmektedir.<\/strong><\/p>\n

Ge\u00e7ti\u011fimiz g\u00fcnlerde toplumsal muhalefete, \u00f6zellikle de K\u00fcrt muhalefetine, ait \u00e7e\u015fitli sosyal medya hesaplar\u0131n\u0131n kapat\u0131lmas\u0131 g\u00f6z ard\u0131 edilmemesi gereken bir uyar\u0131yd\u0131. Facebook y\u00f6netimi, BDP\u2019nin kurumsal sayfas\u0131n\u0131, pornografik i\u00e7erik bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle kapatmakla kalmam\u0131\u015f BDP\u2019ye ait 180 bin takip\u00e7ili di\u011fer Facebook sayfas\u0131 da Facebook kurallar\u0131n\u0131 ihlal etti\u011fi iddias\u0131yla kapat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. BDP, Facebook\u2019a itiraz ederken \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc sayfas\u0131 da gerek\u00e7e g\u00f6sterilmeden kapat\u0131ld\u0131. (http:\/\/bit.ly\/1er0RAm). BDP Genel Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Filiz Ko\u00e7ali, Facebook yetkilileriyle yapt\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmede, kapat\u0131lan sayfalar\u0131n\u0131n yeniden a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 ve \u201cFacebook\u2019un \u00f6nceki daha \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc politikas\u0131na geri d\u00f6nmesi ve gelen \u015fikayetleri de\u011ferlendirirken iyi tan\u0131mlanm\u0131\u015f kriterlere g\u00f6re \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc yorumlar yapmas\u0131n\u0131\u201d talep ettiklerini s\u00f6yledi. (http:\/\/bit.ly\/19qGHS2). Kas\u0131m ay\u0131n\u0131n ilk g\u00fcnlerinde ise BDP\u2019nin Facebook yasa\u011f\u0131 kalkt\u0131. BDP\u2019nin a\u00e7\u0131klamas\u0131 \u015f\u00f6yleydi:<\/p>\n

Yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00f6r\u00fc\u015fmeler sonucunda sayfam\u0131z\u0131n yay\u0131m yasa\u011f\u0131 kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, b\u00f6ylece yasaklaman\u0131n hatal\u0131 oldu\u011fu da kabul edilmi\u015ftir. Bununla birlikte s\u00f6z konusu sayfam\u0131z\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131, temel arg\u00fcman\u0131m\u0131z olan Facebook kurallar\u0131n\u0131n hem evrensel medya normlar\u0131na, hem de T\u00fcrkiye do\u011fas\u0131 ve ger\u00e7eklerine uyarlanmas\u0131 gere\u011fini ortadan kald\u0131rmam\u0131\u015ft\u0131r. Sadece partimizin sayfas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 yeterli de\u011fildir. Evrensel medya normlar\u0131na uygun olarak yay\u0131m yapan t\u00fcm sayfalar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 talebimiz devam etmektedir. (http:\/\/bit.ly\/1fzJCjr).<\/p>\n

Alternatif Bili\u015fim Derne\u011fi\u2019nin 4 Eyl\u00fcl 2013 tarihinde yapt\u0131\u011f\u0131 bas\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131nda ise Facebook\u2019un i\u00e7erik denetim politikalar\u0131n\u0131n ve politik gruplar\u0131n sayfalar\u0131na y\u00f6nelik yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tehdit etti\u011fi belirtiliyordu. A\u00e7\u0131klamada, \u201ck\u00fcresel n\u00fcfuza sahip \u00e7evrimi\u00e7i bir sosyal a\u011f\u0131n nesnellikten uzak \u015fekilde denetime tabi tutulmas\u0131[n\u0131n] kabul edilemez\u201d oldu\u011fu vurgulan\u0131rken kullan\u0131c\u0131lar \u0130nternet\u2019e sahip \u00e7\u0131kmaya \u00e7a\u011fr\u0131l\u0131yor ve a\u00e7\u0131klama \u201cFacebook gibi ticari tekellerin hem \u0130nternet\u2019i hem de kullan\u0131m pratiklerimizi daraltmas\u0131na izin vermeyelim\u201d s\u00f6zleriyle son buluyordu. (http:\/\/bit.ly\/16C7BZu).<\/p>\n

Alternatif Bili\u015fim Derne\u011fi\u2019nin kayg\u0131lar\u0131n\u0131 payla\u015fmama ra\u011fmen hem yap\u0131lan bas\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131n hem de BDP\u2019li y\u00f6neticilerinin s\u00f6zlerinin, k\u00fcresel bir g\u00f6zetim ayg\u0131t\u0131 olan Facebook\u2019u me\u015frula\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Yaz\u0131l\u0131m \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc Hukuk Merkezi\u2019nden (Software Freedom Law Center) Eben Moglen\u2019\u0131n s\u00f6yledi\u011fi gibi Facebook\u2019un kurucusu Mark Zuckerberg, insanl\u0131\u011fa b\u00fcy\u00fck bir zarar vermektedir. \u0130nternet kullan\u0131c\u0131lar\u0131na web alan\u0131 sa\u011flanmakta, ellerine birka\u00e7 oyuncak verilmekte ve bunlar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ki\u015fisel bilgileri ile \u00f6demeleri istenmektedir. Facebook\u2019u \u201ciyi\u201d olmaya davet etmek yerine insanlar\u0131n bu a\u011fdan \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesi i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6stermek gerekirdi.<\/p>\n

\u0130kincisi, Facebook s\u0131radan bir web sitesi olsa bile sonu\u00e7ta bir \u015firkettir. Kararlar\u0131n\u0131 al\u0131rken insan haklar\u0131n\u0131 de\u011fil, ba\u015fka kriterleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduracakt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, Facebook ile masaya otururken ya da onu \u201ciyi\u201d olmaya \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rken, onu buna zorlayacak g\u00fcc\u00fcn\u00fcz\u00fcn olmas\u0131 laz\u0131m. Boykot\u00a0 yapacak ya da kullan\u0131c\u0131lar\u0131 ba\u015fka bir sosyal a\u011fa ta\u015f\u0131yacak g\u00fc\u00e7ten yoksunsan\u0131z Facebook\u2019u taleplerinizi dikkate almaya ikna edemezsiniz.<\/p>\n

\u00d6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m ve \u00f6zel m\u00fclk yaz\u0131l\u0131m aras\u0131ndaki m\u00fccadele, Microsoft Windows ve GNU\/Linux i\u015fletim sistemlerinde cisimle\u015fir. Ba\u015fka \u00f6zel m\u00fclk ve \u00f6zg\u00fcr i\u015fletim sistemleri olmas\u0131na ra\u011fmen ikisi m\u00fccadelenin ba\u015fl\u0131ca akt\u00f6rleri olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bug\u00fcn benzer bir m\u00fccadele merkeziyet\u00e7i a\u011flarla ademi-merkeziyet\u00e7i a\u011flar aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmektedir. Facebook ve Twitter, merkeziyet\u00e7i a\u011flar\u0131n en ileri \u00f6rne\u011fiyken, Friendica ve Diaspora \u00f6ne \u00e7\u0131kan ademi-merkeziyet\u00e7i a\u011flard\u0131r. Her iki m\u00fccadele de \u00f6z\u00fcnde ayn\u0131d\u0131r. Bili\u015fim teknolojilerinin kontrol\u00fc kimin elinde olacakt\u0131r: \u015eirketlerde mi kullan\u0131c\u0131larda m\u0131?<\/p>\n

Yaz\u0131n\u0131n ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, merkeziyet\u00e7i a\u011flar\u0131 Facebook \u00f6zelinde ele alaca\u011f\u0131m ve sans\u00fcr vakalar\u0131n\u0131n as\u0131l nedeninin Facebook\u2019un iyi y\u00f6netilememesi de\u011fil, merkeziyet\u00e7i do\u011fas\u0131n\u0131n do\u011fal bir sonucu oldu\u011funu g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m. Benzer sans\u00fcr vakalar\u0131na, hesaplar\u0131n hi\u00e7bir a\u00e7\u0131klama getirilmeden kapat\u0131lmas\u0131na Arap Bahar\u0131\u2019nda da s\u0131k\u00e7a rastlan\u0131ld\u0131 (Cabello ve di\u011ferleri, 2013).<\/p>\n

\u0130kinci b\u00f6l\u00fcmde ise Facebook ve merkeziyet\u00e7i sosyal a\u011flara y\u00f6neltilen ele\u015ftirilerden yola \u00e7\u0131karak ademi merkeziyet\u00e7i sosyal a\u011flar\u0131 tan\u0131taca\u011f\u0131m. Ademi-merkeziyet\u00e7i a\u011flar\u0131 daha iyi kavrayabilmek i\u00e7in Diaspora* (https:\/\/diasporafoundation.org\/) ve Friendica (http:\/\/friendica.com) a\u011flar\u0131nda iki \u00f6rnek hesap yarataca\u011f\u0131z.
\nDosya formatlar\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z sorunlara (birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirlik) benzer bir sorunla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131yoruz. Belirli bir \u00fcr\u00fcn\u00fcn kullan\u0131c\u0131lar\u0131ndan olu\u015fan a\u011flar (\u00f6rne\u011fin Microsoft Word kullan\u0131c\u0131lar\u0131), ileti\u015fimin devam\u0131 i\u00e7in yeni kullan\u0131c\u0131lar\u0131 da a\u011fa dahil olmaya zorlayabiliyor. 100 ki\u015fi Microsoft Word kullan\u0131yorsa ve belgelerini doc uzant\u0131l\u0131 kaydediyorsa, 101. kullan\u0131c\u0131 \u201cben belgelerimi sadece odt uzant\u0131l\u0131 kaydederim, doc uzant\u0131l\u0131 belgeleri okumam.\u201d diyemiyor. A\u011f, kullan\u0131c\u0131 say\u0131s\u0131 ne kadar fazlaysa o kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc hale geliyor. Bunun sonucunda, siyasi partilerden sendika.org gibi haber sitelerine kadar en geni\u015f kitleyle ileti\u015fime gereksinim duyan herkes (ne yaz\u0131k ki!) pop\u00fcler a\u011flarda var olmaya zorlan\u0131yor.<\/p>\n

Bu nedenle, hemen yaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda marjinal bir sosyal a\u011f \u00f6nerdi\u011fimi d\u00fc\u015f\u00fcnerek yaz\u0131y\u0131 okumay\u0131 b\u0131rakman\u0131z\u0131 istemem. Diaspora* veya Friendica kullanarak mesajlar\u0131n\u0131z\u0131 ayn\u0131 anda Facebook\u2019a ve Twitter\u2019a y\u00f6nlendirerek bu a\u011flardaki takip\u00e7ilerinizle olan ileti\u015fiminizi de devam ettirebilirsiniz.<\/p>\n

\u00c7evrimi\u00e7i Sosyal A\u011flar<\/strong>
\n\u00c7evrimi\u00e7i sosyal a\u011flar \u00e7a\u011f\u0131, 1997 y\u0131l\u0131nda alt\u0131 ad\u0131m teorisinden esinlenerek kurulan SixDegrees.com\u00a0 ile ba\u015flad\u0131. Fakat yayg\u0131nla\u015famayarak 2000 y\u0131l\u0131nda kapand\u0131. 2002 y\u0131l\u0131nda kurulan Friendster k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde pop\u00fclerle\u015fti ve sadece birka\u00e7 ay i\u00e7inde 3 milyon kullan\u0131c\u0131ya eri\u015fti. Friendster\u2019in ba\u015far\u0131s\u0131ndan sonra arka arkaya yeni sosyal a\u011flar \u00e7\u0131kt\u0131: Myspace, LinkedIn, Orkut, Twitter, Facebook, Google+, Youtube, Yahoo! 360. Bug\u00fcn \u00f6zellikle Twitter ve Facebook kullan\u0131c\u0131 say\u0131lar\u0131n\u0131n fazlal\u0131\u011f\u0131yla dikkat \u00e7ekiyor. \u00d6rne\u011fin 2012\u2032nin ekim ay\u0131nda aktif Facebook kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 1 milyar civar\u0131ndayd\u0131. 2012 eyl\u00fcl\u00fcnde g\u00fcnl\u00fck ortalama aktif kullan\u0131c\u0131 say\u0131 ise 584 milyon oldu (Moreira, 2012).<\/p>\n

http:\/\/prism-break.org\/ sitesinde h\u00fck\u00fcmetlerin g\u00f6zetimini kolayla\u015ft\u0131ran ve buna olanak sa\u011flayan teknolojiler hakk\u0131nda bilgi veriliyor. Bilgisayar kullan\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00f6zetime kar\u015f\u0131 kullanabilece\u011fi teknolojiler \u00f6neriliyor. \u00d6nerilen teknolojilerin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn kullan\u0131m\u0131 olduk\u00e7a kolay. Sitede, \u015firketlerin kontrol\u00fcndeki merkeziyet\u00e7i a\u011flar tehlikeli teknolojiler aras\u0131nda g\u00f6steriliyor.\u00a0 Yaln\u0131z Facebook de\u011fil, di\u011fer sosyal a\u011flar (Google+, LinkedIn, Twitter) da kullan\u0131c\u0131lar ve insanl\u0131k i\u00e7in b\u00fcy\u00fck riskler ta\u015f\u0131yor. Fakat Facebook, \u00fclkemizdeki yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131, dokunulmazl\u0131\u011f\u0131 ve sahip oldu\u011fu verinin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc nedeniyle bir \u00f6nceli\u011fi hakkediyor. Ancak burada Facebook\u2019a y\u00f6neltilen ele\u015ftirilerin \u00e7o\u011fu muhalif medyam\u0131z\u0131n g\u00f6zdesi Twitter i\u00e7in de ge\u00e7erli. \u00c7\u00fcnk\u00fc yukar\u0131da da belirtti\u011fim gibi sorunun kayna\u011f\u0131 y\u00f6netimsel de\u011fil, s\u00f6z konusu sosyal a\u011flar\u0131n merkeziyet\u00e7ili\u011fi.<\/p>\n

Peki a\u011f\u0131n merkeziyet\u00e7ili\u011fi ne anlama geliyor?
\nFacebook\u2019ta bir hesap olu\u015fturdu\u011funuzda kendinize Facebook sunucular\u0131nda bir yer a\u00e7ars\u0131n\u0131z. Facebook\u2019taki t\u00fcm payla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131z ve arkada\u015fl\u0131klar\u0131n\u0131z yine sizin i\u00e7in ayr\u0131lan bu b\u00f6l\u00fcmde saklan\u0131r. Ba\u015fka bir kullan\u0131c\u0131n\u0131n profil bilgilerine eri\u015fmek istedi\u011finizde bu talebinizi Facebook sunucular\u0131na iletirsiniz. Ayr\u0131ca Facebook a\u011f\u0131ndaki eylemleriniz ve kullanabilece\u011finiz uygulamalar, Facebook taraf\u0131ndan belirlenen kurallara uymak zorundad\u0131r. Merkeziyet\u00e7i sosyal a\u011flar a\u015fa\u011f\u0131daki gibidir:<\/p>\n

\"ig-resim1\"<\/a><\/p>\n

Bu ba\u011flamda, merkeziyet\u00e7i bir a\u011f olan Facebook\u2019a y\u00f6neltilen ele\u015ftirileri iki ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplayabiliriz. Birincisi, PRISM skandal\u0131yla tekrar g\u00fcndeme geldi\u011fi gibi Facebook, \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerimizi geli\u015ftiren de\u011fil, tam tersine g\u00f6zetim pratikleriyle onu tehdit eden bir \u015firkettir. \u0130kincisi, Facebook\u2019ta t\u00fcm g\u00fc\u00e7 \u015firketin elindedir, kullan\u0131c\u0131lar kendi verilerine bir sahip de\u011fildir. Sans\u00fcrler sonras\u0131nda g\u00f6r\u00fcld\u00fc ki Facebook\u2019u iyi olmaya \u00e7a\u011f\u0131rmaktan ba\u015fka bir \u015fey gelmiyor elimizden. A\u011fa ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z artt\u0131k\u00e7a, kendi gelece\u011fimizi belirleme g\u00fcc\u00fcm\u00fcz\u00fc kaybediyoruz.<\/p>\n

David Simonds\u2019un Economist\u2019teki (2008) karikat\u00fcr\u00fc sosyal a\u011flar\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015ftiren de\u011fil, \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri s\u0131n\u0131rland\u0131ran yap\u0131s\u0131n\u0131, u\u00e7suz bucaks\u0131z \u0130nternet\u2019in i\u00e7inde \u00f6r\u00fclen duvarlar\u0131 g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyor:<\/p>\n

\"ig-resim2\"<\/a><\/p>\n

O y\u00fcksek duvarlar\u0131n arkas\u0131nda\u00a0 Facebook\u2019un (ya da Twitter\u2019\u0131n!) iradesini kabul etmi\u015fken \u00f6zg\u00fcrl\u00fckten nas\u0131l bahsedilebilir ki? \u0130nternet\u2019e, insanlar\u0131 sosyalle\u015ftirdi\u011fi, birle\u015ftirdi\u011fi ve yeni \u00f6rg\u00fctl\u00fcl\u00fckler yaratt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in\u00a0 b\u00fcy\u00fck umutlar ba\u011flam\u0131\u015fken\u00a0 merkeziyet\u00e7i sosyal a\u011flar tam tersini yap\u0131yor. Bir hapishane h\u00fccresinde bir ki\u015fi de olsa, bir milyar ki\u015fi de olsa h\u00fccre yine h\u00fccredir.<\/p>\n

Bir G\u00f6zetim Ayg\u0131t\u0131 Olarak Facebook<\/strong>
\nFacebook\u2019ta ve di\u011fer sosyal a\u011flardaki her ad\u0131m\u0131n\u0131z kaydedilir. Daha sonra sosyal a\u011fdan \u00e7\u0131ksan\u0131z bile a\u011fdaki hareketleriniz bu a\u011flar\u0131n veritabanlar\u0131nda belirsiz bir zamana kadar saklanmaya devam eder. Facebook kurulu\u015fundan beri mahremiyeti ihlal etti\u011fi gerek\u00e7esiyle ele\u015ftirilmekte, bu ele\u015ftiriler do\u011frultusunda da mahremiyet politikas\u0131nda s\u00fcrekli de\u011fi\u015fikliklere gitmektedir.<\/p>\n

Fakat Facebook\u2019u mahremiyet kavram\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde tart\u0131\u015fmak yan\u0131lt\u0131c\u0131 olabiliyor. Mahremiyet, tart\u0131\u015fmal\u0131 bir kavram ve genel ge\u00e7er bir tan\u0131m\u0131 yok. \u00d6rne\u011fin, mahremiyeti \u00f6zel ve kamusal ikili\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde tart\u0131\u015fmak olduk\u00e7a yayg\u0131n. \u00d6zel, ki\u015fisel, ailevi ve arkada\u015fl\u0131klar alan\u0131na i\u015faret ediyor. Kamusal alan ise ki\u015fisel ili\u015fkilerimizin ve evimizin \u00f6tesinde. Bu ikilikten yola \u00e7\u0131karak, mahremiyetin \u00f6zel alanla ilgili oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz.<\/p>\n

Ancak mahremiyetin tarihsel geli\u015fim s\u00fcrecine bir bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda yan\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Bug\u00fcn mahremiyete \u00f6zelden \u00e7ok kamusal alanda ihtiya\u00e7 duyuyoruz. Mahremiyet, \u0130nternet \u00f6ncesi anlam\u0131nda g\u00fcndelik hayatta varsay\u0131lan duruma i\u015faret ediyor; mahremiyeti ihlal etmek i\u00e7in ek bir \u00e7aba gerekiyor. Bir insan\u0131n evine izinsiz girmek ya da gizlice telefonlar\u0131n\u0131 dinlemek gibi. \u0130nternet sonras\u0131 d\u00f6nemde ise a\u011fdaki toplumsal ili\u015fkiler daha a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fiyor ve insanlar\u0131n mahremiyetlerini korumak i\u00e7in \u00e7abalamas\u0131 gerekiyor. Ayr\u0131ca bug\u00fcn a\u011flarda olmak ya da olmamak bir tercih de\u011fil; hayat bizi a\u011flara s\u00fcr\u00fckl\u00fcyor. Dolay\u0131s\u0131yla, mahremiyetten s\u00f6z ederken, en az\u0131ndan 20 y\u0131l \u00f6nceki mahremiyetten s\u00f6z etmedi\u011fimizin bilincinde olmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

Bunun yan\u0131nda, mahremiyeti gizlilikle de kar\u0131\u015ft\u0131rmamak gerekiyor. Google CEO\u2019su Eric Schmidt, hi\u00e7 kimsenin bilmesini istemedi\u011finiz \u015feyleriniz varsa \u00f6ncelikle o \u015feyleri yapmay\u0131n diyor. \u0130nternet\u2019te g\u00f6zetimden bahsedildi\u011finde de benzer bir tepkiyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz: \u201cHer \u015feyim ortada, saklayacak bir \u015feyim yok!\u201d Oysa sorun, yap\u0131lan yasad\u0131\u015f\u0131 i\u015flerin saklanmas\u0131 de\u011fil, Scmidt\u2019in \u00e7ok iyi bildi\u011fi gibi as\u0131l sorun s\u0131radan, tek ba\u015f\u0131na bir anlam\u0131 olmayan masumane bilgi k\u00fcmelerinin birle\u015ftirilmesinden elde edilen kritik bilgiler. Facebook\u2019un kurucusu Zuckerberg, mahremiyete dair toplumsal normlar\u0131n de\u011fi\u015fti\u011fini, a\u00e7\u0131k bir topluma do\u011fru evrildi\u011fimizi iddia ediyor. Ger\u00e7ekten de insanlar sosyal a\u011flarda ki\u015fisel bilgilerini sa\u00e7\u0131p duruyorlar. Ancak Zuckerberg yan\u0131l\u0131yor. \u0130nsanlar\u0131n sosyal a\u011flarda en \u00f6zel \u015feylerini payla\u015ft\u0131klar\u0131 do\u011fru. Ama ayn\u0131 zamanda mahremiyet konusundaki kayg\u0131lar\u0131 da devam ediyor. Bilgileri dahilinde, ak\u015fam perdeleri \u00e7eker gibi, sosyal a\u011flardaki gizlilik ayarlar\u0131n\u0131 yapmaya, ki\u015fisel bilgilerine izinsiz eri\u015fmeye \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 engellemeye devam ediyorlar. Facebook\u2019un mahremiyet ayarlar\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fiklikler hala b\u00fcy\u00fck tepkiler \u00e7ekiyor. Facebook\u2019un evrimi de Zuckerberg\u2019i do\u011frulam\u0131yor: Facebook\u2019un mahremiyet ayarlar\u0131 2010 y\u0131l\u0131na kadar ki\u015fisel verinin daha a\u00e7\u0131k sunumuna y\u00f6nelik geli\u015firken, tepkilerin artmas\u0131 \u00fczerine bu tarihten sonra ters y\u00f6nde bir geli\u015fim g\u00f6sterdi. Yap\u0131lan d\u00fczenlemeler, kullan\u0131c\u0131lara daha fazla mahremiyet se\u00e7ene\u011fi sunma y\u00f6n\u00fcnde oldu (Cabello ve di\u011ferleri, 2013).<\/p>\n

Burada as\u0131l problem, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n payla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131n ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 kontrol ettiklerine dair bir yan\u0131lg\u0131 i\u00e7inde olmalar\u0131. Sosyal a\u011flarda sa\u00e7t\u0131klar\u0131 o masum bilgilerin birikerek ve bir biriyle ili\u015fkilenerek nas\u0131l kendilerine ve insanl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 bir g\u00fc\u00e7 haline geldi\u011finin yeterince fark\u0131nda de\u011filler. Veri madencili\u011fi, sosyal a\u011f analizi, b\u00fcy\u00fck veri gibi \u00e7al\u0131\u015fma alanlar\u0131n\u0131n basitle\u015ftirilerek toplumun geneline anlat\u0131lmas\u0131, g\u00f6zetim konusundaki fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 artt\u0131rabilir.
\nNe kadar anket yaparsan\u0131z yap\u0131n\u2026 Ki\u015fisel profiliniz, payla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131z, be\u011fendi\u011finiz yaz\u0131lar, kendi yazd\u0131klar\u0131n\u0131z, yorumlar\u0131n\u0131z, mesajla\u015fmalar\u0131n\u0131z, arkada\u015f a\u011f\u0131n\u0131z, bu a\u011fdaki arkada\u015flar\u0131n\u0131zla olan ili\u015fkinizin derecesi (\u00f6rne\u011fin \u00e7ok s\u0131k yaz\u0131\u015fman\u0131z, ortak zevkleriniz, ortak arkada\u015flar\u0131n\u0131z vs.), t\u0131klamalar\u0131n\u0131z, Facebook\u2019a hangi ip adresinden ba\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u2026 Facebook b\u00fct\u00fcn\u00fcn ili\u015fkili bilgisine sahip olarak hepimizden \u00e7ok \u015fey bilecektir. Belirli bir olay\u0131n, belirli bir toplumsal kesim \u00fczerindeki etkisini \u00e7ok daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 g\u00f6rebilecek, gelecekte olabileceklere dair tahminlerde bulunabileceklerdir. PRISM skandal\u0131nda da g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi bu devasa g\u00f6zetim makinesi, yaln\u0131zca\u00a0 ABD H\u00fck\u00fcmeti\u2019ne hesap vermektedir. Bu nedenle, Facebook\u2019u \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kelimesiyle bir arada kullan\u0131rken bir kez daha d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekir.<\/p>\n

A\u011f Ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/strong>
\nBir\u00e7ok bilgisayar kullan\u0131c\u0131s\u0131 \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m\u0131 GNU\/Linux ile \u00f6zde\u015fle\u015ftiriyor. Oysa \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m, herhangi bir \u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00f6tesinde\u00a0 \u00fcretim arac\u0131 olan bilginin toplumsal m\u00fclkiyetini savunan bir felsefe. Kullan\u0131c\u0131lar, \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131mlar\u0131 herhangi bir \u015firketin izin verdi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde de\u011fil, kendi ihtiya\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda kullan\u0131yorlar. FSF (\u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m Vakf\u0131), merkezi sosyal a\u011flar\u0131 ele\u015ftirirken yine ayn\u0131 hedeften yola \u00e7\u0131k\u0131yor: Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n herhangi bir \u015firkete ba\u011f\u0131ml\u0131 olmamas\u0131 ve kendi bilgilerinin ger\u00e7ek sahibi olmas\u0131.<\/p>\n

Kullan\u0131c\u0131lar, ki\u015fisel bilgilerini verip \u015firketlerin (Facebook, Twitter, Google+ vs) sosyal a\u011flar\u0131n\u0131 kullanmaya hak kazan\u0131yorlar. \u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmde tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi bu ki\u015fisel bilgiler, zamanla ki\u015fiye ve insanl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 bir g\u00fc\u00e7 haline geliyor. \u00d6rne\u011fin BDP, Facebook\u2019u terk edecek ve ba\u015fka bir a\u011fa ge\u00e7ecek g\u00fcc\u00fc kendinde bulam\u0131yor. \u0130nternet, ademi-merkeziyet\u00e7i yap\u0131s\u0131 ve bu yap\u0131dan kaynakl\u0131 olarak iktidarlar\u0131n tam kontrol\u00fcne izin vermemesi nedeniyle \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirici bir potansiyele sahiptir. Facebook, Twitter, Google+, LinkedIn vb sosyal a\u011flar ise merkezi yap\u0131lar\u0131 nedeniyle iktidarlar\u0131n kontrol\u00fcne (g\u00f6zetimine ve sans\u00fcr\u00fcne) olanak sa\u011fl\u0131yorlar.<\/p>\n

Ayr\u0131ca merkezi sosyal a\u011flar, birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirlik ilkelerinden uzak, kendi veri formatlar\u0131yla \u0130nternet\u2019te birbirinden kopuk, y\u00fcksek duvarlarla \u00f6r\u00fcl\u00fc bah\u00e7eler meydana getirmektedir. \u0130nternet\u2019te birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirli\u011fin \u00f6nemini daha iyi anlayabilmek i\u00e7in birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirli\u011fin en g\u00fczel \u00f6rne\u011fi e-posta\u2019ya bakal\u0131m. Herhangi bir gmail hesab\u0131ndan herhangi bir org.tr uzant\u0131l\u0131 adrese e-posta g\u00f6nderebiliyorsunuz. \u00c7\u00fcnk\u00fc e-posta protokol\u00fc, herhangi bir \u015firketin kontrol\u00fcnde de\u011fil. Kendi e-posta sunucunuzu kurman\u0131z\u0131n ve di\u011ferleriyle haberle\u015fmenizin \u00f6n\u00fcnde hi\u00e7bir engel yok. E\u011fer e-posta, merkeziyet\u00e7i bir yap\u0131da olsayd\u0131 gmail, mynet, yahoo, .msn, org.tr, .com.tr vb uzant\u0131l\u0131 e-posta hesaplar\u0131 sadece kendi aralar\u0131nda haberle\u015fip duracakt\u0131 ve gmail\u2019den yahoo\u2019ya e-posta g\u00f6nderemeyecektik. Merkeziyet\u00e7i a\u011flar, birlikte \u00e7al\u0131\u015fabilirlik esaslar\u0131na uymu\u015f olsayd\u0131, Facebook bir tekel olmayacak, Facebook\u2019taki verilerimizi al\u0131p Xbook sunucusuna ta\u015f\u0131yabilecektik.<\/p>\n

Bu nedenle Tim Berners Lee, web\u2019in merkeziyet\u00e7i sosyal a\u011flar\u0131n \u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc duvarlar\u0131n tehdidi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Bu duvarlar, web\u2019i geni\u015fletmiyor, kullan\u0131c\u0131lar\u0131 \u015firketlerin duvarlar\u0131 arkas\u0131na hapsediyor (Berners-Lee ve di\u011ferleri, 2009).<\/p>\n

\u00d6zetle, ba\u015fta Facebook olmak \u00fczere merkeziyet\u00e7i a\u011flar \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc,<\/p>\n