Yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirmenin en zor ve zaman al\u0131c\u0131 a\u015famas\u0131n\u0131n kullan\u0131c\u0131 gereksinimlerinin bir programlama diliyle kodlanmas\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. Meslekten olmayanlar i\u00e7in program kodlar\u0131, \u00f6\u011frenmesi zahmetli \u015fifreler olarak g\u00f6r\u00fcnebilir. Oysa san\u0131lan\u0131n aksine programlama diline al\u0131\u015ft\u0131ktan sonra kodlama, yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirmenin en kolay k\u0131sm\u0131d\u0131r. Yaz\u0131l\u0131mc\u0131 bilgisayarla programlama dilini kullanarak ileti\u015fim kurar. Ne mutlu ki bilgisayarlar insanlar gibi de\u011fildir, tutarl\u0131d\u0131r. Donan\u0131mda, i\u015fletim sisteminde ya da geli\u015ftirdi\u011finiz yaz\u0131l\u0131mda bir hata yoksa ayn\u0131 girdiler i\u00e7in her zaman ayn\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131y\u0131 al\u0131rs\u0131n\u0131z.<\/p>\n
Kullan\u0131c\u0131 gereksinimlerinin belirlenip tasarlanmas\u0131 daha karma\u015f\u0131kt\u0131r ve bir\u00e7ok yaz\u0131l\u0131m projesinin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7lanmas\u0131n\u0131n nedenlerini burada aramak gerekir. Kullan\u0131c\u0131 isteklerini belirtir, yaz\u0131l\u0131mc\u0131 kodlar ve kullan\u0131c\u0131 istedi\u011fi yaz\u0131l\u0131ma kavu\u015fur. Ama ortaya \u00e7\u0131kan yaz\u0131l\u0131m kullan\u0131c\u0131y\u0131 tatmin etmez. \u00c7\u00fcnk\u00fc (Leffingwell ve, Widrig, 2000),<\/p>\n
- \n
- Kullan\u0131c\u0131lar ne istediklerini bilmezler ya da bunu tam olarak ifade edemezler.<\/li>\n
- Yaz\u0131l\u0131mc\u0131 ortaya bir \u00fcr\u00fcn \u00e7\u0131kar\u0131r. Kullan\u0131c\u0131lara \u201ci\u015fte istedi\u011finiz bu!\u201d der. \u0130\u015fte o ana kadar kullan\u0131c\u0131 ne istedi\u011fini bildi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir.<\/li>\n
- Yaz\u0131l\u0131mc\u0131 sorunlar\u0131 kullan\u0131c\u0131lardan daha iyi anlad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir.<\/li>\n<\/ul>\n
Bu sorunlar\u0131n a\u015f\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik farkl\u0131 yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirme y\u00f6ntemleri ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcm bu y\u00f6ntemlerin ortak \u00f6zelli\u011fi kullan\u0131c\u0131lar\u0131 sadece yaz\u0131l\u0131m\u0131 kullanacak ki\u015filer olarak g\u00f6rmek yerine onlar\u0131 yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirme s\u00fcrecinin bir bile\u015feni olarak g\u00f6rmeleridir. Kullan\u0131c\u0131lar, s\u00fcrecin en ba\u015f\u0131ndan itibaren projeye aktif olarak kat\u0131l\u0131rlar. Katk\u0131lar\u0131yla yaz\u0131l\u0131m\u0131 \u015fekillendirirler. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n teknik bilgisi s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r, yaz\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n da \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan alana dair uzmanl\u0131\u011f\u0131… \u00d6rne\u011fin, bir hastane i\u00e7in yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftiriliyorsa, yaz\u0131l\u0131m, g\u00fcnl\u00fck i\u015f s\u00fcre\u00e7lerinin birebir say\u0131sal ortama aktar\u0131lmas\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemelidir. \u0130\u015f s\u00fcreci say\u0131sal ortama aktar\u0131l\u0131rken teknik olanaklarla yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131l\u0131r. Bu yeniden yap\u0131land\u0131rma, yaz\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n da hastane \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n da uzmanl\u0131k alanlar\u0131n\u0131 a\u015fan, ba\u015far\u0131l\u0131 bir sonu\u00e7 i\u00e7in beraber \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 zorunlu k\u0131lan bir s\u00fcre\u00e7tir.<\/p>\n
Anketler, g\u00f6r\u00fc\u015fmeler, beyin f\u0131rt\u0131nalar\u0131, prototipler, kullan\u0131c\u0131 hikayeleri, kullan\u0131m senaryolar\u0131 vb ara\u00e7larla yaz\u0131l\u0131m\u0131n kullan\u0131c\u0131lar\u0131n gereksinimleri do\u011frultusunda geli\u015ftirilmesi sa\u011flan\u0131r. Kullan\u0131c\u0131lar, yaz\u0131l\u0131m\u0131n her safhas\u0131nda yer alarak yaz\u0131l\u0131m\u0131 kendi gereksinimleri do\u011frultusunda bi\u00e7imlendirirler.<\/p>\n
Bug\u00fcn bir\u00e7ok yaz\u0131l\u0131mc\u0131 i\u00e7in kullan\u0131c\u0131lar\u0131n bili\u015fim projelerinde aktif rol \u00fcstlenmesinin gereklili\u011fi (her zaman uyulmasa da) ola\u011fan bir durumdur. Ancak 1950lerden 1980lere kadar bili\u015fim teknolojilerinin tasar\u0131m\u0131 ve ger\u00e7ekle\u015ftirimi bili\u015fim profesyonellerinin kontrol\u00fcndeydi. Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n \u00fcr\u00fcn geli\u015fimine katk\u0131s\u0131 ve etkisi son derece s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131. Bu ba\u011flamda, 1980lerde Finlandiya’da g\u00fc\u00e7l\u00fc sol hareketin etkisiyle ortaya \u00e7\u0131kan ve Finlandiya Maliye Bakanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan desteklenen BS\u0130S\u0130 (Bili\u015fim Sistemlerinin \u0130\u015fleyi\u015finden Sorumlu \u0130nsanlar) e\u011fitim program\u0131 etkinlik kuram\u0131 (activity theory) yakla\u015f\u0131m\u0131 \u00fczerine kurulu olan \u00f6nemli bir deneyimdir BS\u0130S\u0130 program\u0131, i\u015fletmelerdeki etkinlikler hakk\u0131nda yetersiz bilgi sahibi olan bili\u015fim profesyonelleriyle i\u015fletme \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 aras\u0131ndaki bilgi al\u0131\u015fveri\u015fine olanak sa\u011flamay\u0131 ama\u00e7l\u0131yordu. B\u00f6ylece bili\u015fim sistemleri yaln\u0131zca bili\u015fim profesyonellerinin y\u00f6nlendirmesiyle de\u011fil i\u015f s\u00fcre\u00e7lerine daha hakim olan BS\u0130S\u0130 uzmanlar\u0131n\u0131n katk\u0131lar\u0131yla \u015fekillenecekti. Bir \u00f6l\u00e7\u00fcde ba\u015far\u0131l\u0131 da olundu. Fakat BS\u0130S\u0130, bili\u015fim profesyonellerinin ele\u015ftirilen konumundan sonra yeni bir uzmanlar katman\u0131 yaratt\u0131, \u00f6zellikle daha alt seviyelerde \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f\u00e7ilerin bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131na yeterince \u00f6nem verilmedi (Vehvil\u00e4inen, 2005).<\/p>\n
Bu sorun, BS\u0130S\u0130 komitesi \u00fcyesi olan Eeva Piispanen ve arkada\u015flar\u0131n\u0131 yeni aray\u0131\u015flara y\u00f6neltti. Piispanen , i\u015fyerinde teknik sistem de\u011fil etkinlik odakl\u0131 bir bili\u015fim sisteminin hayata ge\u00e7irilebilmesi i\u00e7in etkinlik kuram\u0131n\u0131n bireysel deneyimlerin payla\u015f\u0131m\u0131na daha \u00e7ok olanak verecek \u015fekilde geli\u015ftirilmesi gerekti\u011fini savunuyordu. Bu do\u011frultuda geli\u015ftirilen sosyo-drama yakla\u015f\u0131m\u0131 i\u015fyerinde daha kat\u0131l\u0131mc\u0131 bir ortam sa\u011flayarak i\u015f s\u00fcre\u00e7lerinin olu\u015fturulmas\u0131nda temel bir rol \u00fcstlendi (age).<\/p>\n
1990lar\u0131n sonunda yaz\u0131l\u0131m m\u00fchendisleri kullan\u0131c\u0131lar\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6nemini iyice anlam\u0131\u015ft\u0131. A\u015f\u0131r\u0131 Programlama (Extreme Programming), \u00c7evik Yaz\u0131l\u0131m Geli\u015ftirme vb yakla\u015f\u0131mlarda bunun \u00f6rneklerini g\u00f6rebiliriz. Eric Raymond’un (2008), \u00d6zg\u00fcr Yaz\u0131l\u0131m\/A\u00e7\u0131k Kaynak Kod’un ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 de\u011ferlendirirken ele ald\u0131\u011f\u0131 konular da \u00f6zellikle kullan\u0131c\u0131 kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n yaz\u0131l\u0131m projelerindeki de\u011feri ile ilgilidir:<\/p>\n
6.<\/strong> Program\u0131n olu\u015fumunda kullan\u0131c\u0131lar\u0131n katk\u0131s\u0131na ba\u015fvurmak, kod geli\u015ftirmede ve ar\u0131za (hata) gidermede en etkili ve rahat yoldur (s. 6).
\n…
\n7.<\/strong> Piyasaya erken ve s\u0131kl\u0131kla s\u00fcr. M\u00fc\u015fterilerinin sesine kulak ver (s. 8).
\n…
\n8.<\/strong> Geli\u015ftirme orta\u011f\u0131 havuzu ve beta s\u0131nay\u0131c\u0131 yeterince b\u00fcy\u00fckse, sorunlar \u00e7abucak belirlenir ve halledilir (s. 9).
\n…
\n11.<\/strong> \u0130yi fikirlere ula\u015fmada bir sonraki en iyi ad\u0131m, kullan\u0131c\u0131lardan gelen iyi fikirleri elde etmektir. Baz\u0131 durumlarda bir sonraki daha da iyidir.<\/p>\n\u201cBili\u015fim teknolojileri zaten insanlar i\u00e7in geli\u015ftirilmiyor mu? Bu kadar s\u00f6ze ne gerek vard\u0131?\u201d diyenler \u00e7\u0131kabilir. Ne yaz\u0131k ki bug\u00fcn bile bir \u00e7ok bili\u015fim teknolojisi, kullan\u0131c\u0131 kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n eksikli\u011fi nedeni ile kullan\u0131\u015fl\u0131 de\u011fildir ve kullan\u0131c\u0131lar\u0131n ger\u00e7ek gereksinimlerine yan\u0131t vermemektedir. Bunun i\u00e7in ba\u015fta Fatih Projesi olmak \u00fczere Kamu’daki BT projelerine bakmak yeterlidir (http:\/\/dergi.bmo.org.tr\/sayi-2\/fatih-projesi-sorunlar-riskler-ve-endiseler).<\/p>\n
Bili\u015fim teknolojilerinin i\u015f s\u00fcre\u00e7lerine etkisinden, i\u015f s\u00fcre\u00e7lerini yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131c\u0131 rol\u00fcnden s\u0131kl\u0131kla s\u00f6z edilmesine ra\u011fmen kullan\u0131c\u0131n\u0131n bili\u015fim sistemleriyle etkile\u015fimi tek y\u00f6nl\u00fc olarak, bili\u015fim sistemlerinin kullan\u0131c\u0131lar\u0131, kurumlar\u0131 ya da \u00f6rg\u00fctleri belirledikleri varsay\u0131lmaktad\u0131r, kullan\u0131c\u0131larla sistemler aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fki g\u00f6rmezden gelinmektedir. Ancak \u00fcr\u00fcn piyasaya s\u00fcr\u00fcld\u00fckten sonra bile kullan\u0131c\u0131lar \u00fcr\u00fcn\u00fc, tasarlayanlar\u0131n ama\u00e7lar\u0131ndan farkl\u0131 y\u00f6nlerde kullanarak ya da \u00fcr\u00fcn\u00fcn sonraki s\u00fcr\u00fcmlerini kullan\u0131m pratikleriyle d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek etkilemektedirler. Yukar\u0131da s\u00f6z edilen etkinlik kuram\u0131, insan teknoloji ili\u015fkisinin anla\u015f\u0131lmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan elveri\u015fli bir \u00e7er\u00e7eve sunmaktad\u0131r.<\/p>\n
Etkinlik Kuram\u0131<\/strong><\/p>\n
Parmak g\u00fcne\u015fi g\u00f6sterdi\u011finde,aptallar parma\u011fa bakar;<\/em>
\nparmaktan ba\u015fka bir \u015fey g\u00f6rmezler.<\/em>
\nG\u00fcne\u015fe bakanlar daha da aptald\u0131r;k\u00f6rle\u015fir.<\/em>
\n\u00d6nemli olan parmakla g\u00fcne\u015f aras\u0131nda u\u00e7an ku\u015fu g\u00f6rebilmektir.<\/em>
\nBir Maya atas\u00f6z\u00fc<\/strong><\/em><\/p>\nEtkinlik kuram\u0131n\u0131n k\u00f6kenlerini 19. yy’a hatta daha \u00f6ncesine kadar g\u00f6t\u00fcrmek m\u00fcmk\u00fcn. Yukar\u0131daki Maya atas\u00f6z\u00fcnde, Simurg’un hikayesinde ya da Faust’unda \u201c\u00f6nce eylem vard\u0131\u201d diyen Goethe’de etkinlik kuram\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fclleri g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki anlam\u0131yla etkinlik kuram\u0131n\u0131n temelinde ise 1917 Ekim Devrimi sonras\u0131nda marksist bir psikoloji yaratma \u00e7abas\u0131 i\u00e7inde olan Sovyet bilimcilerin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 vard\u0131r. Psikolojiyi marksist bir temelde yap\u0131land\u0131rmak i\u00e7in 1920lerde ve 1930larda hararetli tart\u0131\u015fmalar yap\u0131l\u0131r. Bu tart\u0131\u015fmalar sonucundaki ilk koyutlar\u0131 (postulat) da \u201cbilincin ve etkinli\u011fin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve ayr\u0131lamazl\u0131\u011f\u0131\u201d olur. Bunun anlam\u0131 insan zihninin varolu\u015funun ve geli\u015fiminin ancak anlaml\u0131, hedef y\u00f6nelimli, toplumsal olarak belirlenmi\u015f insan-do\u011fa etkile\u015fimi ba\u011flam\u0131nda anla\u015f\u0131labilece\u011fi olur (Kaptelinin ve di\u011ferleri, 1995).<\/p>\n
Bu ilke, daha sonra psikolojik analiz birimi olarak insan eylemini alan Sergey Rubinshtein ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00e7ocuk geli\u015fimi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla tan\u0131nan k\u00fclt\u00fcrel-tarihsel psikolojinin kurucusu (ne yaz\u0131k ki \u00e7ok gen\u00e7 ya\u015fta kaybetti\u011fimiz) Vygotsky taraf\u0131ndan ayr\u0131nt\u0131land\u0131r\u0131l\u0131r. K\u00fclt\u00fcrel-tarihsel psikoloji daha sonra, Vygotsky’nin de \u00f6\u011frencisi olan, Alexey Leontiev taraf\u0131ndan geli\u015ftirilerek bug\u00fcnk\u00fc etkinlik kuram\u0131n\u0131 olu\u015fturur. Etkinlik kuram\u0131 bir\u00e7ok a\u00e7\u0131dan Vygotsky’nin k\u00fclt\u00fcrel-tarihsel kuram\u0131n\u0131n devam\u0131 niteli\u011findedir ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde K\u00fclt\u00fcrel Tarihsel Etkinlik Kuram\u0131 (CHAT – cultural-historical activity theory) olarak da bilinmektedir (Kaptelinin ve Nardi, 2006).<\/p>\n
Etkinlik kuram\u0131 uzun y\u0131llar Sovyet psikologlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturan kavramsal bir \u00e7er\u00e7eve olur. 1980lerin ortalar\u0131na kadar SSCB s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmaz. Yrj\u00f6 Engestr\u00f6m’in (1987) Geli\u015ferek \u00d6\u011frenme ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesi SSCB s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki ilk etkinlik kuram\u0131 makalesidir (bkz. http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Activity_theory#The_history_of_activity_theory). \u0130skandinavyal\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar etkinlik kuram\u0131n\u0131 bat\u0131daki farkl\u0131 teorilerle (bili\u015fsel bilim, Amerikan pragmatizmi, kurmac\u0131l\u0131k, akt\u00f6r-a\u011f kuram\u0131) entegre etme ve geli\u015ftirme y\u00f6n\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015fmalar yaparlar. Etkinlik kuram\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 sadece psikoloji ile de s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmaz. Kuram g\u00fcn\u00fcm\u00fczde, toplumsal ve \u00f6rg\u00fctsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n yan\u0131nda bilgisayar ve insan etkile\u015fimi alan\u0131nda da kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n
Marks kimi zaman Felsefenin Sefaleti adl\u0131 eserinde yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cel de\u011firmeni size feodal beylerin oldu\u011fu bir toplumu, buhar makinesi ise sanayi kapitalistinin oldu\u011fu bir toplumu verir\u201d (bkz. http:\/\/www.marxists.org\/archive\/marx\/works\/1847\/poverty-philosophy\/ch02.htm) s\u00f6z\u00fcnden yola \u00e7\u0131karak teknolojik belirlenimci olmakla itham edilmektedir. \u0130ronik olarak etkinlik kuram\u0131, Marks’\u0131n yabanc\u0131la\u015fma kuram\u0131yla yak\u0131ndan ili\u015fkili ve bir\u00e7ok yerde teknolojik determinizme kar\u015f\u0131 kullan\u0131lan bir kuramd\u0131r.<\/p>\n
Ayr\u0131ca etkinlik kuram\u0131n\u0131 harfi harfine bir kuram olarak de\u011ferlendirmemek gerekir. Birincisi, etkinlik kuram\u0131 Leontiev’in yakla\u015f\u0131m\u0131 ile ba\u011flant\u0131l\u0131 olsa da ayn\u0131 kuram\u0131 temel alan farkl\u0131 yakla\u015f\u0131mlar da vard\u0131r. \u0130kincisi, ger\u00e7ek anlamda bir kuramdan \u00e7ok temel ilkeleri ve bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla daha \u00f6zel kuramlar i\u00e7in temel bir olu\u015fturur. Dolay\u0131s\u0131yla, etkinlik kuram\u0131 \u00f6ng\u00f6ren (predictive) bir kuramdan \u00e7ok, tan\u0131mlay\u0131c\u0131 ve a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 bir kuramd\u0131r (Kaptelinin ve di\u011ferleri, 1995).<\/p>\n
\u015eimdi de bu kuram\u0131n temel ilkelerine bakal\u0131m.<\/p>\n
1- Nesne Y\u00f6nelimlilik: \u00d6nce etkinlik vard\u0131<\/strong><\/p>\n
Etkinlik kuram\u0131n\u0131n temelinde etkinlik vard\u0131r. Etkinli\u011fi en basit haliyle a\u015fa\u011f\u0131daki gibi, insan ve nesne aras\u0131nda bir ili\u015fki olarak tan\u0131mlayabiliriz:<\/p>\n
![\"8\"](\"\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/8.png\")
<\/a><\/p>\nTemel analiz birimi olarak etkinli\u011fi ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda \u00f6zne ve nesneyi ayr\u0131 olarak de\u011fil kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fim i\u00e7inde bir b\u00fct\u00fcn olarak analiz ederiz. Birincisi, \u00f6znenin ve nesnenin \u00f6zellikleri bu kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fimle ortaya \u00e7\u0131kar. \u0130kincisi, \u00f6znedeki ve nesnedeki geli\u015fimin kayna\u011f\u0131 etkinliktir. \u00d6rne\u011fin, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir insan\u0131n a\u011f\u0131r y\u00fckleri g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu i\u00e7in kald\u0131rabildi\u011fi \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131nda bulunmak eksik olacakt\u0131r. Etkinlik kuram\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda insan\u0131n a\u011f\u0131r y\u00fckleri kald\u0131rarak g\u00fc\u00e7lendi\u011fi sonucuna var\u0131r\u0131z (age.).<\/p>\n
Ancak burada okuyucu nesne (object) konusunda uyarmak isterim. Etkinlik kuram\u0131nda yer alan nesne kavram\u0131yla kullan\u0131lan ara\u00e7 ifade edilmez. Nesne, nihai ama\u00e7t\u0131r. \u00d6zne-nesne ili\u015fkisini daha iyi anlayabilmek i\u00e7in ayn\u0131 ili\u015fkiyi g\u00fc\u00e7 ve gereksinim diyalekti\u011fi ba\u011flam\u0131nda ele alan Ollman’\u0131n (2013) Yabanc\u0131la\u015fma adl\u0131 eserinden faydalanabiliriz. Ollman g\u00fcc\u00fc yetenek, beceri, i\u015flev ve kapasite olarak tan\u0131mlarken gereksinim hemen bulunamayan bir \u015fey i\u00e7in duyulan arzudur. Bu gereksinimler yemek yemek, su i\u00e7mek, \u00fcremek gibi hayvansal gereksinimler olabilece\u011fi gibi arkada\u015fl\u0131k, cinsellik, e\u011flenme gibi t\u00fcrsel gereksinimler de olabilir. K\u0131sacas\u0131 etkinlik kuram\u0131nda \u00f6zne-nesne ili\u015fkisinde \u00f6zne arzulayan g\u00fc\u00e7 sahibine, nesne de o g\u00fcc\u00fc tatmin edecek gereksinime i\u015faret eder.<\/p>\n
Yukar\u0131daki a\u00e7\u0131klamadan da anla\u015f\u0131labilece\u011fi gibi etkinlik, gereksinim sahibi ve bu gereksinimi kendi d\u0131\u015f\u0131nda bir nesnede gideren \u00f6znenin etkinli\u011fidir. Etkinlikte bulunan \u00f6zne, gereksinim sahibi ve bu gereksinimi giderebilmek i\u00e7in gerekli yeteneklere sahip bir \u00f6znedir. Dolay\u0131s\u0131yla, etkile\u015fime ra\u011fmen asimetrik bir ili\u015fki vard\u0131r. Etkinli\u011fi ba\u015flatan irade sahibi \u00f6znedir. Bu \u00f6zne, insan da olabilir ba\u015fka bir canl\u0131 da. Ama cans\u0131z, g\u00fc\u00e7ten ve dolay\u0131s\u0131yla bir gereksinimden yoksun olan, nesnenin etkinli\u011finden bahsedemeyiz.<\/p>\n
K\u0131sacas\u0131 etkinli\u011fi, k\u00fclt\u00fcrel ve toplumsal olarak belirlenmi\u015f nesnel ger\u00e7eklik i\u00e7inde, g\u00fc\u00e7 sahibi \u00f6znenin, gereksinimini gidermek \u00fczere nesneye ama\u00e7l\u0131 y\u00f6nelimi olarak tan\u0131mlayabiliriz.<\/p>\n
2- \u0130\u00e7selle\u015ftirme ve D\u0131\u015fsalla\u015ft\u0131rma<\/strong><\/p>\n
\u0130\u00e7selle\u015ftirme ve d\u0131\u015fsalla\u015ft\u0131rma, Sovyet psikoloji okulunun temeli olan \u201cbilincin ve etkinli\u011fin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve ayr\u0131lamazl\u0131\u011f\u0131\u201dndan yola \u00e7\u0131kar. \u0130\u00e7sel ve d\u0131\u015fsal etkinlikler aras\u0131nda bir ayr\u0131m vard\u0131r. \u0130\u00e7selle\u015ftirme ve d\u0131\u015fsalla\u015ft\u0131rma iki boyutta incelenebilir. Birinci boyut, zihinse s\u00fcre\u00e7ler ve d\u0131\u015fsal davran\u0131\u015flar aras\u0131ndad\u0131r. \u0130kinci boyut ise bireysel ve bireyler aras\u0131 olan aras\u0131ndad\u0131r (Kaptelinin ve Nardi, 2006).<\/p>\n
Zihinsel s\u00fcre\u00e7ler ve d\u0131\u015fsal davran\u0131\u015flar<\/strong><\/p>\n
Her ikisinin de ayr\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemesi, b\u00fct\u00fcnsel bir s\u00fcre\u00e7 ve ili\u015fki olarak de\u011ferlendirilmesi gerekir. \u0130\u00e7selle\u015ftirme, d\u0131\u015fsal etkinliklerin i\u00e7sel d\u00fczleme aktar\u0131m\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin bir \u00e7ocuk toplamay\u0131 ilk ba\u015fta parmaklar\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftiriyor olabilir. Daha sonra bu eylem i\u00e7selle\u015ftirilerek kafadan ger\u00e7ekle\u015ftirilecektir. Fakat i\u00e7selle\u015ftirme, d\u0131\u015fsal etkinli\u011fin, daha \u00f6nce var olan i\u00e7sel bir d\u00fczleme aktar\u0131m\u0131 de\u011fildir; i\u00e7sel d\u00fczlem i\u00e7selle\u015ftirme s\u00fcrecinde olu\u015fmaktad\u0131r. Bilgisayar klavyesini hen\u00fcz yeni yeni kullanmaya ba\u015flayan biri klavyenin tu\u015flar\u0131na bakarak yazar. Zamanla klavyeye bakma oran\u0131 azal\u0131r. Kullan\u0131c\u0131 klavye kullan\u0131m\u0131n\u0131 i\u00e7selle\u015ftirirken elbette ki zihninde bir klavye yaratmaz. \u0130\u00e7selle\u015ftirirken ger\u00e7ek d\u00fcnyadan farkl\u0131 bir temsil olu\u015fur.<\/p>\n
D\u0131\u015fsalla\u015ft\u0131rma ise i\u00e7sel s\u00fcre\u00e7lerin tamir edilmesinin ya da \u00f6l\u00e7eklendirilmesinin gerekti\u011fi durumlarda ortaya \u00e7\u0131kar. \u00d6rne\u011fin matematiksel i\u015flemlerin zihinsel yap\u0131lamayacak kadar karma\u015f\u0131kla\u015fmas\u0131 etkinli\u011fin d\u0131\u015fsalla\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 gerektirebilir. Ya da daha \u00f6nce i\u00e7sel olan bir etkinlik di\u011fer insanlarla ortak ger\u00e7ekle\u015ftirilecekse etkinli\u011fi koordinasyonu i\u00e7in d\u0131\u015fsalla\u015ft\u0131rma gerekebilir.<\/p>\n
Bireysel ve bireyler aras\u0131<\/strong><\/p>\n
Zihinsel yeteneklerin iki a\u015famas\u0131 vard\u0131r. Birinci a\u015fama, \u00f6\u011frenen birey ve di\u011fer insanlar aras\u0131nd\u0131r. \u0130kinci a\u015fama ise bu yetene\u011fin i\u00e7selle\u015ftirilmesidir. Yukar\u0131daki boyutta oldu\u011fu gibi bu boyutta da kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u00f6z konusudur. D\u0131\u015fsalla\u015ft\u0131rma yine herhangi bir aksama ya da yetersizlik durumunda devreye girmektedir.<\/p>\n
3- Dolay\u0131m (Mediation)<\/strong><\/p>\n
\u0130nsan-nesne etkile\u015fimi ger\u00e7ek hayatta nadir olarak dolays\u0131zd\u0131r. Etkinlik \u00e7o\u011funlukla a\u015fa\u011f\u0131daki gibidir ve bir ara\u00e7 dolay\u0131m\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fir:<\/p>\n
![\"9\"](\"\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/9.png\")
<\/a><\/p>\nDolay\u0131m, etkinlik kuram\u0131nda temel bir role sahiptir. Birincisi, ara\u00e7lar insan\u0131n ger\u00e7eklikle kurdu\u011fu ili\u015fkiyi bi\u00e7imlendirir. D\u0131\u015fsal ve i\u00e7sel etkinlikler bir b\u00fct\u00fcn olarak de\u011ferlendirildi\u011finden d\u0131\u015fsal etkinlikteki bir de\u011fi\u015fim i\u00e7sel olan\u0131 da etkiler. \u0130kincisi, ara\u00e7lar insanl\u0131\u011f\u0131n k\u00fclt\u00fcrel birikimin sonucu olu\u015fur. Bir ara\u00e7ta ge\u00e7mi\u015f ku\u015faklar\u0131n tecr\u00fcbeleri vard\u0131r. Herhangi bir sorunu \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in icat edilmi\u015f, de\u011fi\u015fen ihtiya\u00e7lara g\u00f6re de\u011fi\u015ftirilmi\u015ftir. Ara\u00e7lar, ge\u00e7mi\u015f tecr\u00fcbelerin birikimini i\u00e7erirler. Herhangi bir ara\u00e7 insan\u0131n d\u0131\u015fsal davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ve zihinsel s\u00fcre\u00e7lerini etkiler. Ancak ayn\u0131 ara\u00e7lar etkinli\u011fin geli\u015fimi i\u00e7inde olu\u015fur ve ara\u00e7lar belirli bir tarihsel d\u00f6neme ait k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n
Vygotsky’ye g\u00f6re ara\u00e7lar fiziksel ve psikolojik olmak \u00fczere iki tip ara\u00e7 vard\u0131r. Fiziksel ara\u00e7lar, fiziksel nesneleri kontrol etmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131rken psikolojik ara\u00e7lar di\u011fer insanlar ya da insanlar\u0131n kendileri i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r (Kaptelinin ve di\u011ferleri, 1995 ).<\/p>\n
Bu ba\u011flamda, \u00f6zne, ara\u00e7 ve nesne etkinlik kuram\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7 temel bile\u015fenidir. Bu \u00fc\u00e7\u00fc aras\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 bir ili\u015fki vard\u0131r ve bu ili\u015fki zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015febilir. Ara\u00e7, \u00f6zneye nesneyi d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme ve kontrol etme \u015fans\u0131 verirken, bu etkinlik sadece arac\u0131n nesnel s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde ger\u00e7ekle\u015fir. Ayr\u0131ca teknolojik belirlenimcilerin g\u00f6rmezden geldi\u011fi gibi bu ara\u00e7lar bir bo\u015flukta de\u011fil belirli bir tarihsel ve k\u00fclt\u00fcrel ortamda kullan\u0131l\u0131r ve yine bu ortam ve ili\u015fkiler taraf\u0131ndan \u015fekillendirilir.<\/p>\n
4- Etkinli\u011fin Hiyerar\u015fik Yap\u0131s\u0131: \u0130\u015flem, Eylem ve Etkinlik<\/strong><\/p>\n
\u00d6nceki b\u00f6l\u00fcmde, Goethe gibi \u201c\u00d6nce eylem vard\u0131.\u201d yerine etkinli\u011fi tercih ettim. \u00c7\u00fcnk\u00fc yukar\u0131da belirtildi\u011fi gibi etkinlik kuram\u0131nda analiz birimi etkinliktir ve i\u015flem, eylem, etkinlik kuramda farkl\u0131 anlamlara sahiptir.<\/p>\n
Eylem, insan\u0131n gereksinimini gidermek i\u00e7in ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi ama\u00e7l\u0131 s\u00fcre\u00e7lerdir. Belirli bir hedef i\u00e7in farkl\u0131 eylemler ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir. \u00d6rne\u011fin, \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m\u0131n sendikalarda kullan\u0131m\u0131 hakk\u0131nda bir rapor haz\u0131rlay\u0131p arkada\u015f\u0131n\u0131za g\u00f6ndereceksiniz. Bu do\u011frultuda, ara\u015ft\u0131rma yapmak, notlar almak, raporu yazmak ve daha sonra bu raporu arkada\u015f\u0131n\u0131za e-posta ile g\u00f6ndermeniz gerekecek. Bunlar\u0131n hepsi, farkl\u0131 d\u00fczeylerde eylemlerdir. Buradaki as\u0131l amac\u0131n\u0131z, etkinli\u011finizin temel g\u00fcd\u00fcs\u00fc \u00f6zg\u00fcr yaz\u0131l\u0131m\u0131n sendikalarda kullan\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flamakt\u0131r. Ara\u015ft\u0131rma yapmak, notlar almak ve notlar\u0131n\u0131z\u0131 raporla\u015ft\u0131rmak bu etkinli\u011fi ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in olan eylemlerinizdir. Diyelim ki notlar\u0131n\u0131z\u0131 ilk ba\u015fta not defterlerine ald\u0131n\u0131z ve bunlar\u0131 bilgisayara ge\u00e7ireceksiniz. E\u011fer tecr\u00fcbeli bir bilgisayar kullan\u0131c\u0131s\u0131ysan\u0131z yazmak sizin i\u00e7in art\u0131k bilin\u00e7li de\u011fil, otomatik bir eylem olacakt\u0131r. Buna da i\u015flem ad\u0131 verilmektedir (age).<\/p>\n
Bir di\u011fer deyi\u015fle etkinlik, gereksinimlerle g\u00fcd\u00fclenirler, ama\u00e7l\u0131 eylemlerle uygulan\u0131rlar ve hedefi olmayan i\u015flemlerle i\u00e7erirler.<\/p>\n
5- Geli\u015fim<\/strong><\/p>\n
Etkinlik kuram\u0131na g\u00f6re insan\u0131n ger\u00e7eklikle etkile\u015fimi geli\u015fim ba\u011flam\u0131nda incelenmelidir. Bu, etkinlik kuram\u0131n\u0131n temel ara\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemidir. Etkinlik kuram\u0131, \u00fczerinde y\u00fckseldi\u011fi marksizmin gibi, olgular\u0131 dura\u011fan de\u011fil, s\u00fcrekli bir geli\u015fim ve de\u011fi\u015fim halinde inceler.<\/p>\n
Etkinlik kuram\u0131 bu temel ilkeler \u00e7er\u00e7evesinde, farkl\u0131 ve \u00e7eli\u015fik s\u00fcre\u00e7ler i\u00e7eren bir b\u00fct\u00fcn olarak de\u011ferlendirmemiz gerekir. Bireyin \u00fcyesi oldu\u011fu sosyal grubu ve bu grupla olan ili\u015fkileri de i\u00e7erecek \u015fekilde etkile\u015fim kuram\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131daki gibi g\u00f6sterebiliriz (Usluel ve Demirarslan, 2005):<\/p>\n